Əməkdaşlıq coğrafiyası genişlənir

Bölgənin yeni inkişaf və təhlükəsizlik mərhələsi Türkiyə Prezidentinin Səudiyyə Ərəbistanına səfəri bir çox mesajlarla yadda qaldı 

Qlobal siyasi arxitektura sürətlə transformasiya olunur və artıq ənənəvi güc mərkəzlərinin mövqeləri ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilir. Uzun illər dünya siyasətinin ağırlıq mərkəzi hesab edilən Qərb bu gün əvvəlki təsir imkanlarını tədricən itirir, paralel olaraq isə Qlobal Cənub yüksələn siyasi və iqtisadi aktor kimi ön plana çıxır. Məhz bu yeni reallıq fonunda Yaxın və Orta Şərq, xüsusilə Körfəz regionu qlobal münasibətlər sisteminin əsas diqqət mərkəzinə çevrilməkdədir. Enerji resursları, nəqliyyat-logistika xətləri, maliyyə kapitalı və siyasi manevr imkanları bu bölgəni yeni dünya nizamının aparıcı sütunlarından birinə çevirir.

Son illər regionda formalaşan yeni geostrateji konfiqurasiya beynəlxalq münasibətlər sisteminə əsaslı təsirlər göstərir. Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı, eləcə də Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Azərbaycan arasında qurulan sıx siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik əlaqələri artıq lokal əməkdaşlıq çərçivəsini aşaraq daha geniş geosiyasi platformaya transformasiya olunur. Bu prosesə Pakistanın da fəal şəkildə qoşulması regionlararası sinerjinin formalaşdığını deməyə əsas verir. Sözügedən dövlətlər arasında maraqların uzlaşdırılması, qarşılıqlı etimadın güclənməsi və strateji tərəfdaşlığın dərinləşməsi yeni siyasi mühitin konturlarını müəyyənləşdirir.

Təsadüfi deyil ki, son günlərdə qlobal diqqət məhz bu istiqamətə yönəlib. Azərbaycan Prezidentinin BƏƏ-yə, Türkiyə Prezidentinin isə Səudiyyə Ərəbistanı və Misirə həyata keçirdiyi səfərlər beynəlxalq ekspertlər tərəfindən yeni dövrün siyasi mesajları kimi qiymətləndirilir. Bu diplomatik aktivlik onu göstərir ki, formalaşmaqda olan münasibətlər sistemi qarşıdurmaya deyil, tərəfdaşlığa, rəqabətə deyil, balanslı əməkdaşlığa əsaslanacaq və yeni dünya nizamında regionun rolunu daha da gücləndirəcək.

İkitərəfli münasibətlər...

Vurğulandığı kimi, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanına səfəri çərçivəsində apardığı danışıqlar, səsləndirdiyi fikirlər olduqca mühüm amillərə əsaslanır. Türkiyə Prezidenti Ər-Riyadda Krallığın vəliəhdi Məhəmməd bin Salman Əl Səudla görüşüb. Görüşdə ikitərəfli münasibətlərin mövcud vəziyyəti və perspektivləri, xüsusilə energetika, müdafiə sənayesi, investisiyalar, ticarət və texnologiyalar sahələrində əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub. Türkiyə Prezidenti Səudiyyə Ərəbistanı ilə əlaqələrin dərinləşdirilməsi istiqamətində yeni addımlar atmağa qətiyyətli olduğunu bildirib. Tərəflər regional və qlobal proseslərə də diqqət ayırıblar.

Suriyanın bərpası...

Görüşdə Türkiyə lideri Fələstində humanitar böhranın mümkün qədər tez aradan qaldırılması üçün səylərə hazır olduğunu vurğulayıb, Suriyada sabitliyin və ərazi bütövlüyünün qorunmasının əhəmiyyətindən danışıb. Prezident Ərdoğan qeyd edib ki, Ankara Suriyanın bərpası məsələlərində Ər-Riyadla əməkdaşlığa hazırdır.

Qeyd edək ki, Azərbaycan da bu proseslərdə aktiv rol alır. Rəsmi Bakı Qəzza bölgəsində sülhün və təhlükəsizliyin təmin olunması üçün reallaşan Sülh Sazişi Nizamnaməsini imzalayan təsisçi dövlətlərdən biridir. Paralel olaraq Azərbaycan həm də Suriyanın bərpası prosesində aktiv rol alır. Bakı Dəməşqin mavi qazla təmin olunmasında önəmli 1 yer tutur. Bu isə regional məsələlərdə əməkdaşlıq platformasının daha da genişlənə biləcəyindən xəbər verir.

31 maddəlik birgə bəyanat

Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanına səfəri bir sıra sahələr üzrə əməkdaşlığın gücləndirilməsini əhatə edib. Belə ki, rəsmi Ankaranın Prezident Aparatının Kommunikasiya İdarəsinin açıqlamasına görə, Türkiyə ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında ikitərəfli münasibətlər, enerji, müdafiə sənayesi, investisiyalar, ticarət və texnologiya sahələrində əməkdaşlıq, regional və qlobal məsələlər müzakirə olunub. Ərdoğan Türkiyə ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında münasibətləri daha yüksək səviyyəyə qaldırmaqda qərarlı olduqlarını bildirib və bir çox sahədə, xüsusən də bərpaolunan enerji və müdafiə sənayesində yeni addımlar atılacaq.

Səfər çərçivəsində iqtisadiyyat, ticarət və investisiyalar, enerji/iqlim dəyişikliyi, Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı Koordinasiya Şurası, müdafiə və təhlükəsizlik, beynəlxalq əməkdaşlıq, regional və beynəlxalq məsələlər, Fələstin, Yəmən, Somali, Sudan, Suriya və Rusiya-Ukrayna böhranı kimi mövzuları əhatə edən 31 maddəlik birgə bəyanat qəbul edilib. Tərəflər neft sektorunda əməkdaşlığı gücləndirmək, neft-kimya və kənd təsərrüfatı qida sektorlarında investisiya imkanlarını qiymətləndirmək üçün birgə işləmək və karbohidrogenlərin innovativ istifadəsi üzrə əməkdaşlıq etmək barədə razılığa gəliblər.

Müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində hər iki tərəf müdafiə əməkdaşlığı sahələrində imzalanmış müqavilələrin aktivləşdirilməsinin vacibliyi barədə razılığa gəliblər. Tərəflər regional əməkdaşlığın vacibliyini vurğulayıb, regional sabitliyin, sülhün və rifahın təmin edilməsinə yönəlmiş kollektiv təşəbbüslərə dəstəklərini təsdiqləyiblər. Bəyanatda həmçinin Prezident Ərdoğanın Vəliəhd Şahzadə Məhəmməd bin Salmanı Türkiyəyə səfərə dəvət etməsi də yer alıb.

Strateji müttəfiqlikdən regional müdafiə platformasına doğru

Bəlli olduğu kimi, Türkiyə və Azərbaycan bu gün təkcə dost və qardaş ölkələr deyil, rəsmi sənədlərlə təsbit olunmuş strateji müttəfiqlərdir. Şuşa Bəyannamə ilə hüquqi müstəviyə daşınan bu müttəfiqlik regional təhlükəsizlik və siyasi koordinasiyanın əsas dayaqlarından birinə çevrilib. Hər iki dövlətin Pakistanla qurduğu dərin və qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətləri isə bu strateji xəttin daha geniş coğrafiyaya yayılmasına imkan yaradır. Türkiyə-Azərbaycan-Pakistan xətti artıq sadəcə diplomatik yaxınlıq deyil, ortaq maraqlara söykənən real təhlükəsizlik arxitekturası kimi formalaşır.

Bu kontekstdə Səudiyyə Ərəbistanının Pakistanla imzaladığı “Birgə Strateji Müdafiə Sazişi” xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənəd iki ölkə arasında müdafiə sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsini, hərbi-texniki imkanların artırılmasını və potensial təhlükələrə qarşı koordinasiyalı cavab mexanizmlərinin qurulmasını nəzərdə tutur. Razılaşmada tərəflərdən birinə qarşı edilən hücumun hər iki ölkəyə qarşı yönəlmiş hücum kimi qiymətləndirilməsi müddəası isə regionda kollektiv təhlükəsizlik yanaşmanın formalaşdığını açıq şəkildə göstərir.

Bu cür sazişlər qlobal təhlükəsizlik arxitekturasında yeni reallıqlar yaradır. Artıq bölgədə klassik hərbi bloklardan fərqli, çevik və milli maraqlara əsaslanan müdafiə platforması fəaliyyət göstərir. Bu platforma qarşıdurma yaratmaqdan daha çox balans, sabitlik və qarşılıqlı çəkindirmə funksiyasını daşıyır. Digər tərəfdən, həm Türkiyə, həm də Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində Mərkəzi Asiya ölkələri ilə qurduğu sıx strateji əlaqələr bu xəttin təsir dairəsini daha da genişləndirir. Bütün bu faktorlar bölgənin yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyduğunu və formalaşmaqda olan yeni dünya nizamında bu coğrafiyanın qaydaları müəyyənləşdirən əsas aktorlardan birinə çevrildiyini deməyə əsas verir.

P.İSMAYILOV