ER 100 qocalığı geri çevirmək cəhdi

İnsan min illərdir ölümsüzlüyün yolunu axtarır. Qədim hökmdarlar həyat iksiri içirdi, kimyagərlər əbədi gəncliyin formulunu axtarırdılar. XXI əsrdə isə elm sualı dəyişib: insanı ölümsüz etmək mümkündürmü yox, qocalmış hüceyrəyə onun bir vaxtlar necə gənc olduğunu “xatırlatmaq” mümkündürmü?

ER-100 adlı eksperimental gen terapiyasının arxasında duran fikir məhz budur.

2026-cı ildə ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) Life Biosciences şirkətinin ER-100 preparatını insanlarda klinik sınaqdan keçirməsinə icazə verdi. Bu, preparatın müalicə vasitəsi kimi təsdiqlənməsi deyil. İlk sınaqlar bəzi görmə siniri xəstəliklərində onun təhlükəsizliyini araşdıracaq. Ancaq təcrübənin elmi mənası göz xəstəliklərindən daha genişdir: ER-100 qocalmış hüceyrələrin müəyyən xüsusiyyətlərini daha gənc vəziyyətə qaytarmağa çalışan yeni biotexnologiyalardan biridir.

Bunun əsasında epigenetik yenidən proqramlaşdırma dayanır.

Orqanizmimizin hüceyrələrinin böyük əksəriyyətində eyni DNT var. Buna baxmayaraq, biri neyron, digəri əzələ, üçüncüsü dəri hüceyrəsidir. Çünki fərq yalnız genlərdə deyil, hansı genlərin nə zaman işləməsindədir. Bu sistemi idarə edən mexanizmlərin mühüm hissəsinə epigenetika deyirik.

Sadə dillə desək, DNT-ni böyük bir kitab kimi təsəvvür etmək olar. Epigenetik sistem isə həmin kitabın kənarındakı qeydlərdir: hansı səhifəni açmaq, hansını bağlamaq, hansı cümləni oxumaq lazımdır.

Yaşlandıqca bu “qeydlər” də dəyişir.

ER-100-ün arxasındakı cəsarətli fikir budur: əgər hüceyrənin genetik kitabı hələ yerindədirsə, bəlkə qarışmış qeydlərin bir hissəsini düzəltmək mümkündür?

Bu yanaşmanın elmi kökləri Nobel mükafatı laureatı Şinya Yamanakanın kəşflərinə gedib çıxır. Yamanaka göstərmişdi ki, müəyyən faktorların köməyi ilə yetkin hüceyrəni daha ilkin vəziyyətə qaytarmaq mümkündür. Problem ondadır ki, hüceyrəni həddindən artıq “geri aparanda” onun kimliyini də itirmək olar.

ER-100 buna görə tam deyil, qismən yenidən proqramlaşdırma ideyasından istifadə edir. Burada OCT4, SOX2 və KLF4 adlı üç faktör (qısaca OSK) vasitəsilə hüceyrənin müəyyən epigenetik xüsusiyyətlərini daha gənc vəziyyətə yönəltmək nəzərdə tutulur.

Məqsəd hüceyrəyə “kim olduğunu unut” demək deyil.

Məqsəd sanki ona “kim olduğunu xatırla” deməkdir.

Bu mövzunun artıq laboratoriyadan böyük siyasətin dilinə keçməsi də maraqlıdır. 2025-ci ilin sentyabrında Pekində hərbi parad zamanı Vladimir Putin və Si Cinpinin açıq mikrofona düşən söhbətində biotexnologiya, orqan transplantasiyası, ömrün uzadılması və hətta insanın 150 il yaşaması ehtimalı müzakirə olunurdu.

Burada mediada zaman-zaman qarşıya çıxan bir rəqəmə də ehtiyatla yanaşmaq lazımdır: Putinlə Si Cinpinin guya 140 milyard dollarlıq ortaq anti-aging və ya biotexnologiya proqramı yaratdığı barədə etibarlı təsdiq yoxdur. 140 milyard rəqəmi Rusiya-Çin ticarətinin əvvəlki illərdəki həcmi və Çin biotexnologiya sektorunda müxtəlif sövdələşmələrin ümumi dəyəri kimi başqa statistik göstəricilərlə əlaqədar işlədilib. Bunları konkret “ölümsüzlük layihəsi” kimi təqdim etmək elmi məqaləni sensasiyaya çevirər.

Əslində sensasiyaya ehtiyac da yoxdur. Dünyanın iki böyük dövlətinin rəhbərinin artıq neftdən, silahdan və kosmosdan başqa insan ömrünün bioloji sərhədlərini müzakirə etməsi özü kifayət qədər düşündürücüdür.

XX əsrin böyük yarışı atomun içində gizlənmiş enerjiyə sahib olmaq uğrunda gedirdi. XXI əsrin yarışlarından biri isə hüceyrənin içində gizlənmiş zamana sahib olmaq uğrunda gedə bilər.

ER-100 hələ ölümsüzlük dərmanı deyil. Onun insan ömrünü uzatdığı da sübut edilməyib. Qarşıda klinik sınaqlar, təhlükəsizlik məsələləri və cavabsız suallar var. Lakin bu texnologiyanın ortaya qoyduğu fikir nəticəsindən daha böyük ola bilər.

Bəlkə qocalıq yalnız hüceyrələrin köhnəlməsi deyil. Bəlkə onun müəyyən hissəsi hüceyrənin öz bioloji proqramını düzgün “oxumaq” qabiliyyətinin pozulmasıdır.

Əgər belədirsə, gələcəyin təbabəti yalnız xəstə orqanı dəyişdirməyə çalışmayacaq. Bir gün hüceyrənin xatirə dəftərini açıb orada zamanın pozduğu qeydləri düzəltməyə də cəhd edəcək.

ER-100 hələ bu suala cavab deyil.

Amma artıq sualın özü dəyişib: insan nə qədər yaşaya bilər deyil, hüceyrə öz gəncliyini nə qədər xatırlaya bilər?