“Fətəli Xan Xoyski mart soyqırımı zamanı Bakı Dumasının sədri idi, amma...”

“Fətəlinin intellektual səviyyəsi, təhsili və adamları dinləmək mədəniyyəti, onları dinlədikdən sonra onlara ən doğru yolu göstərə bilmək, ən müxtəlif dünyagörüşünə malik insanları bir arada birləşdrimək qabiliyyəti və s. ona hörmət qazandırırdı...”

“Fətəli Xan Xoyski bolşevik Rusiyasının dəstəyi ilə erməni daşnak və bolşeviklərin törətdiyi 1918-ci ildəki mart soyqırımı zamanı Bakı Dumasının sədri kimi çalışırdı. Ancaq  bilavasitə Bakıdakı soyqırımı  günlərində o, Tiflisdə eyni zamanda üzvü olduğu Zaqafqaziya Seymində fəaliyyət göstərirdi. Bununla belə, Xoyski Bakıdakı əlaqələri vasitəsilə Şaumyanın başçılıq etdiyi bu müsəlman qırğınının qarşısının alınması üçün əlindən gələni etmiş  adamlardan biri idi. Onu da deyim ki,  onun üzvü olduğu Zaqafqaziya Seymi 1918-ci ilin fevral ayında fəaliyyətə başlamışdı. Və həmin Seym əslində Ümumrusiya Müəssislər Məclisinə seçkilərdə səs toplamış partiyaların,  ilk növbədə Müsavat, Müsəlman Sosialist Bloku, “Hümmət” və “İttihad” partiyasının nümayəndələrindən təşkil olunmuşdu. Cəmi 14 nəfər üzvü vardı. Sonra bu Seym tarixi şəraitdən irəli gələrək 44 nəfərlik bir qrupa çevrilmişdi. Həmin Zaqafqaziya Seyminin açılışında və onun fəaliyyətində, xüsusilə müsəlman fraksiyasının işlərində yaxından və fəal iştirak edən şəxslərdən biri də  Xoyski olmuşdu”. 

Bunu Moderator.az-a açıqlamasında bu günlərdə ölkə başçısı İlham Əliyev tərəfindən 150 illiyinin keçirilməsi haqqında Sərəncam imzalanmış müstəqil və demokratik Azərbaycan dövlətinin yaradıcılarından biri və onun ilk Baş naziri olmuş Fətəli xan Xoyskinin həyat və siyasi fəaliyyətinin əsas məqamlarından danışarkən tanınmış tarixçi alim, BDU-nun Azərbaycan tarixi kafedrasının dosenti Boran Əziz söyləyib.

“1918-ci ilin aprelin 20-də Zaqafqaziya Seymi çox doğru bir addım ataraq Zaqafqaziya Federativ Demokratik Respublikası adlı hökumət yaratdı.  Fətəli Xan Xoyski qısa bir müddətdə, təxminən 1 ay 4 gün ərzində fəaliyyət göstərmiş həmin hökumətdə təhsil naziri vəzifəsində çalışmışdı. Biz onun həmin qurumda da milli mövqedən çalışdığını görə bilərik. Məsələn, həmin dövrdə gürcülərin təklifi ilə Tiflisdə ali məktəb açılması müzakirə olunduqda  Xoyski çıxış edərək, bu məktəbin Bakıda açılmasını təklif etmişdi. O, təklifini belə əsaslandırmışdı ki, həm iqtisadi baxımdan, həm də universitetin binasının tikintisi və digər məsrəflər üçün kapital toplanması baxımından Bakı daha əlverişli bir yer olardı.  Fətəli Xan buna çox cəhd göstərsə də,  Seymdəki erməni və gürcü nümayəndələrinin səs çoxluğuna malik olması səbəbindən ali məktəbin Bakıda açılmasına nail ola bilməmişdi”, -deyə davamında tarixçi alim bildirib.

Boran Əziz Fətəli Xan Xoyskinin müxtəlif qurumlarda uğurlu fəaliyyətinin bəzi səbəblərini də açıqlayıb:

“Bununla belə, Zaqafqaziya Seymi dövründə də, xüsusən müsəlman fraksiyasının iclaslarını təşkili və aparılmasında da  Xoyskinin böyük rola malik olduğunu görürük. 1918-ci ilin mayında Seymin Osmanlı dövlətinin rəhbərləri ilə əvvəlcə Trabzonda, sonra Batumda danışıqları aparılmışdı. Bu danışıqlarda Seym rəhbərliyinin xeyli hissəsi- Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məhəmməd Hacınski, Nəsibəy Yusifbəyli də iştirak etdiyindən Tiflisdə Seymin iclaslarının, demək olar ki, hamısını Xoyski aparırdı. Bu da təsadüfi deyildi. Çünki Fətəlinin intellektual səviyyəsi, təhsili və adamları dinləmək mədəniyyəti, onları dinlədikdən sonra onlara ən doğru yolu göstərə bilmək, ən müxtəlif dünyagörüşünə malik insanları bir arada birləşdrimək qabiliyyəti və s. ona hörmət qazandırırdı...”

Sultan Laçın