Fransa min il sonra: Avropada fərqinə varılmayan dəyişikliklər

Normanların tarixindən müasir Avropaya: Əhali dəyişir, bəs dövlət öz kimliyini necə qoruyur?

Qərbi Avropa hazırda tarixi əhəmiyyətini hələ tam dərk etmədiyimiz demoqrafik dəyişikliklər yaşayır. Afrikadan, Yaxın Şərqdən və Asiyadan miqrasiya Fransa, Almaniya, Belçika, Niderland və Böyük Britaniya kimi ölkələrin əhali strukturuna təsir göstərir. Bu proseslərin miqyası, sürəti və mədəni müxtəlifliyi Avropanın son əsrlərdə üzləşdiyi demoqrafik dəyişikliklərdən fərqlənir.

Əlbəttə, Avropa tarixi xalqların böyük köçünü, german tayfalarının fəthlərini, Pireney yarımadasında ərəb hakimiyyətinin qurulmasını və normanların ekspansiyasını yaxşı tanıyır. Lakin həmin hadisələr əsasən hərbi qarşıdurmalar, mövcud siyasi strukturların dağılması və yeni dövlətlərin yaranması ilə müşayiət olunurdu.

Müasir miqrasiya isə, əsasən, hüquqi mexanizmlər — əmək miqrasiyası, ailə birləşməsi, beynəlxalq müdafiə və vətəndaşlığın əldə edilməsi vasitəsilə baş verir. Zahiri baxımdan bu proseslərin orta əsrlərdəki hadisələrlə ciddi oxşarlığı yoxdur. Bununla belə, məsələni köçün formalarından daha geniş götürüb dövlətçilik, ictimai birlik və mədəni inteqrasiya baxımından nəzərdən keçirdikdə maraqlı tarixi paralellər ortaya çıxır.

Bu baxımdan Fransanın min ildən artıq əvvəlki tarixinə nəzər salmaq xüsusilə maraqlıdır.

Norman presedenti: Güzəşt, yoxsa siyasi zərurət?

911-ci ildə Qərbi Frankiya kralı Sadəlövh Karl normanların başçısı Rollonla müqavilə bağladı. Müqaviləyə əsasən, Rollona Sena çayının aşağı axarında torpaqlar verildi. Sonralar bu ərazilər Normandiya hersoqluğunun nüvəsinə çevrildi.

Bu razılaşma dinc köçkünlərin könüllü şəkildə qəbul edilməsinin nəticəsi deyildi. Onun arxasında onilliklərlə davam edən hərbi təzyiq, dağıdıcı basqınlar və frank hakimiyyətinin ərazilərin təhlükəsizliyini təmin etməkdə üzləşdiyi çətinliklər dayanırdı.

Hələ 845-ci ildə skandinav mənşəli vikinqlər Parisə hücum etmiş, şəhərin təslim olmasından sonra böyük fidyə almışdılar. 885–886-cı illərdə isə Paris uzunmüddətli mühasirəyə tab gətirmişdi. Normanlar çay yollarından istifadə edərək ölkənin daxili bölgələrinə nüfuz edir, möhkəmləndirilmiş dayaq məntəqələri yaradır, müvəqqəti sazişlər bağlayır və əlverişli məqamda yenidən hücumlara başlayırdılar.

Frank monarxiyası müəyyən hərbi gücə malik olsa da, geniş ərazilərdə təhlükəsizliyi davamlı şəkildə təmin etməkdə çətinlik çəkirdi. Sadəlövh Karl problemi siyasi razılaşma yolu ilə həll etməyə çalışdı.

Rollon kral hakimiyyətini tanımalı, ona verilən əraziləri müdafiə etməli və mövcud siyasi münasibətlər sisteminə daxil olmalı idi. Əvəzində isə normanların hərbi güc yolu ilə əldə etməyə çalışdıqları ərazi üzərində qanuni hakimiyyət əldə edilirdi.

Beləliklə, dünənə qədər krallığın rəqibi olan bir hərbi lider frank torpaqlarının müəyyən hissəsinin hökmdarına çevrildi. Kral yeni siyasi sistem yaratmırdı; mövcud təhlükəni siyasi qaydalar çərçivəsində idarə etməyə çalışırdı.

Lakin bu razılaşmanın uzunmüddətli nəticələrinin necə olacağını həmin dövrdə heç kim dəqiq deyə bilməzdi.

Kim kimi assimilyasiya etdi?

Normandiyanın sonrakı tarixi müqavilənin özündən daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Skandinav mənşəli köçkünlər əvvəlki mədəni təcridlərini qoruyub saxlamadılar. Onların nəsilləri tədricən yerli roman dilinə keçdilər, xristianlığı qəbul etdilər və Qərbi Avropanın torpaq münasibətləri, kilsə institutları və zadəganlıq sistemi ilə inteqrasiya olundular.

Normandiya müəyyən siyasi və mədəni xüsusiyyətlərini qorusa da, Fransanın ərazisində ayrıca skandinav dünyasına çevrilmədi. Əksinə, onun hakim təbəqəsi zaman keçdikcə fransızdilli feodal elitasının fəal hissəsinə çevrildi.

1066-cı ildə Normandiya hersoqu Vilhelm İngiltərəni fəth etdi. Norman elitası İngiltərəyə Skandinaviyanın qədim mədəniyyətini olduğu kimi deyil, Frankiyada formalaşmış roman dilli aristokratik ənənələri də gətirdi.

Tarixi paradoks məhz burada üzə çıxır: frank kralları normanların hərbi gücünü tamamilə aradan qaldıra bilmədilər, lakin onların daxil olduqları cəmiyyət gələnləri öz siyasi və mədəni mühitinə uyğunlaşdırdı.

Bunun səbəbini bir xalqın digərindən mütləq üstünlüyündə axtarmaq düzgün olmazdı. Əsas amil cəmiyyətin mövcud institusional quruluşu idi. Normanlara torpaq, gəlir, siyasi legitimlik, kilsənin dəstəyi və yerli zadəganlarla münasibətlər lazım idi. Bütün bunlar isə artıq Frankiyada formalaşmışdı.

Əldə etdikləri əraziləri idarə etmək üçün gələnlər mövcud münasibətlər sisteminə daxil olmalı idilər. Onlar hərbi təşkilatlanma və yeni hakim sülalə gətirsələr də, gündəlik həyatın iqtisadi və mədəni əsasları yerli şəraitlə müəyyənləşirdi.

Bununla belə, mədəni inteqrasiya siyasi sədaqətə bərabər deyildi. Norman hersoqları dəfələrlə Fransa krallarına qarşı çıxmış, İngiltərənin fəthindən sonra isə ingilis və fransız sülalələri arasında uzunmüddətli rəqabət yaranmışdı.

Deməli, mədəni assimilyasiya, siyasi sədaqət və dövlətə bağlılıq bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni anlayışlar deyil.

Müasir Fransa: Güclü dövlət, mürəkkəb inteqrasiya

Müasir Fransa dövləti Sadəlövh Karlın monarxiyasından köklü şəkildə fərqlənir. Onun mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi, silahlı qüvvələri, polisi, məhkəmələri, ümumi təhsil infrastrukturu və inkişaf etmiş nəqliyyat şəbəkəsi var.

Lakin dövlət institutlarının güclü olması ictimai inteqrasiya problemlərinin avtomatik həll edilməsi demək deyil.

Fransa Milli Statistika və İqtisadi Araşdırmalar İnstitutunun (INSEE) məlumatlarına əsasən, 2023-cü ildə ölkədə təxminən 7,3 milyon immiqrant yaşayırdı ki, bu da əhalinin 10,7 faizinə bərabər idi. Sonrakı illər üçün göstəriciləri dəqiq göstərməkdən ötrü müvafiq rəsmi statistikaya əsaslanmaq vacibdir.

Burada mühüm bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: immiqrantların sayı ilə miqrasiya mənşəli əhalinin sayı eyni deyil. Fransada doğulan vətəndaşlar, eləcə də valideynləri və ya nənə-babaları başqa ölkələrdən gəlmiş insanlar avtomatik olaraq immiqrant kateqoriyasına daxil edilmirlər.

Miqrasiya mənşəli milyonlarla insan Fransada doğulub, fransız dilində danışır, ölkənin vətəndaşıdır və özünü Fransa cəmiyyətinin bir hissəsi hesab edir. Əlcəzair, Mərakeş, Portuqaliya, Türkiyə və müxtəlif Afrika və Asiya ölkələrindən gələn əhali də vahid siyasi və ya mədəni qrup təşkil etmir. Onların sosial vəziyyəti, dini və mədəni ənənələri, təhsil səviyyəsi və cəmiyyətə inteqrasiya imkanları bir-birindən fərqlənir.

Bununla belə, əhali strukturundakı dəyişikliklər Fransa cəmiyyətinin inkişafına təsir göstərir. Bu təsir xüsusilə böyük şəhərlərdə nəzərə çarpır. Mənzil bazarındakı problemlər, gəlir bərabərsizliyi, təhsil imkanlarına çıxış və əmək bazarındakı çətinliklər bəzi ərazilərdə sosial təcridlə birləşir.

Nəticədə Parisin ayrı-ayrı rayonları ilə əyalət Fransasının bəzi bölgələri arasında sosial və mədəni fərqlər dərinləşə bilir. Burada əsas məsələ yalnız əhalinin mənşəyi deyil, vahid dövlət institutlarının fərqli sosial mühitlərdə nə dərəcədə səmərəli fəaliyyət göstərməsidir.

Fransanın qarşısında duran çətinlik demoqrafik dəyişikliklərin özündən daha genişdir: dövlət müxtəlif mənşəli vətəndaşları ortaq hüquqi, iqtisadi və siyasi məkan daxilində birləşdirə biləcəkmi?

Fransız milləti necə formalaşdı?

Fransız millətinin özü də əsrlər boyu davam edən mürəkkəb tarixi prosesin məhsuludur.

Franklar ölkəyə adını və mühüm siyasi ənənələrindən birini verdilər. Lakin onların fəthləri Qalliya əhalisinin german dilinə keçməsi ilə nəticələnmədi. Roma dövründən qalmış dil və mədəniyyət ənənələri frank hakimiyyətindən sonra da yaşamaqda davam etdi və tədricən yeni siyasi quruluşun əsasını təşkil etdi.

Sonrakı əsrlərdə kral hakimiyyəti müxtəlif əraziləri özünə tabe etdi, idarəetməni mərkəzləşdirdi və ümumi hüquqi qaydaların yayılmasına çalışdı. Bununla belə, hətta XIX əsrin əvvəllərində Fransa əhalisinin əhəmiyyətli hissəsi gündəlik həyatda regional dillərdən istifadə edirdi. Bretonlar, basklar, provanslılar və elsaslılar özünəməxsus dil və mədəniyyət ənənələrini qoruyurdular.

Müasir mənada vahid fransız siyasi millətinin formalaşmasında dövlət siyasəti mühüm rol oynadı. Xüsusilə XIX əsrdə ümumi məktəb təhsili, hərbi xidmət, dəmir yollarının inkişafı, mətbuat və mərkəzləşdirilmiş administrasiya əhalinin vahid siyasi məkan daxilində birləşməsinə kömək etdi.

Paris təkcə əyalətləri idarə etmirdi; o, ümumi milli kimliyin formalaşmasına da təsir göstərirdi. Fransız olmaq getdikcə yalnız mənşə ilə deyil, ümumi dil, dövlət institutları və siyasi icmada iştirakla əlaqələndirilirdi.

Bu model müxtəlif regional mənşəli əhalinin vahid siyasi millətə inteqrasiyasına imkan yaratdı. Lakin müasir dövrdə həmin model yeni şəraitdə fəaliyyət göstərir.

İnternet, beynəlxalq televiziya, sosial şəbəkələr, ucuz nəqliyyat və transmilli icmalar miqrantlara mənşə ölkələri ilə davamlı əlaqə saxlamaq imkanı verir. Orta əsrlərdə Normandiyada məskunlaşan skandinavların öz tarixi vətənləri ilə əlaqələri zamanla zəifləyirdi. Müasir insan üçün isə başqa ölkəyə köçmək əvvəlki mədəni əlaqələrdən imtina etmək demək deyil.

Eyni zamanda, mənşə ölkəsi ilə əlaqələrin saxlanılması insanın Fransa vətəndaşı olmasına və özünü fransız hesab etməsinə mane olmur.

Beləliklə, müasir dövlətin qarşısında yeni vəzifə dayanır: əvvəlki mədəni əlaqələrin qorunub saxlanıldığı şəraitdə ümumi vətəndaş kimliyini və ictimai həmrəyliyi təmin etmək.

Dövlətçiliyin əsas sınağı: Ümumi qaydalar və ictimai birlik

Dövlət yalnız əraziyə, əhaliyə və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərə malik olduğu üçün dayanıqlı sayılmır. Onun gücü ümumi qaydalar müəyyən etmək, həmin qaydaların icrasını təmin etmək, institutların fəaliyyətini qorumaq və cəmiyyətdə siyasi həmrəyliyi saxlamaq qabiliyyəti ilə ölçülür.

Fransa Respublikası vətəndaşlıq və qanun qarşısında bərabərlik prinsipinə əsaslanır. Bu prinsipə görə, insanın mənşəyi və dini mənsubiyyəti onun hüquqlarının həcmini müəyyən etməməlidir.

Lakin hüquqi bərabərlik öz-özlüyündə sosial bərabərsizliyi, mədəni ziddiyyətləri və ərazi təcridini aradan qaldırmır.

Əgər məktəb sosial mobillik imkanlarını lazımi səviyyədə təmin edə bilmirsə, müəyyən rayonlar iqtisadi həyatdan təcrid olunursa, dövlət institutlarına və hüquq-mühafizə orqanlarına etimad zəifləyirsə, ictimai parçalanma üçün zəmin yaranır.

Bu problemlərin səbəblərini yalnız miqrasiya ilə izah etmək olmaz. Deindustrializasiya, işsizlik, mənzil siyasətindəki çatışmazlıqlar, sosial təbəqələşmə və ictimai institutların fəaliyyətindəki problemlər də mühüm rol oynayır.

Bununla yanaşı, sürətli demoqrafik dəyişikliklər inteqrasiya siyasəti yetərli olmadıqda mövcud ziddiyyətləri daha da kəskinləşdirə bilər.

Deməli, Fransanın qarşısında duran əsas məsələ yeni nəsil vətəndaşların hansı mənşədən gəlməsi deyil. Əsas məsələ onların hamısının hüquq və məsuliyyət baxımından ortaq siyasi məkanın iştirakçılarına çevrilməsidir.

Dövlətin dayanıqlığı milli birlik haqqında bəyanatlarla deyil, həmin birliyi gündəlik həyatda təmin etmək qabiliyyəti ilə müəyyən olunur.

Fransa hansı yolu seçəcək?

911-ci ildə Sadəlövh Karl Rollona ərazi güzəştə getdi, çünki normanların hərbi fəaliyyətini mövcud imkanlarla tam dayandıra bilmirdi. Lakin sonrakı tarix göstərdi ki, bu güzəşt Frankiyanın siyasi və mədəni ənənələrinin yox olması ilə nəticələnmədi. Normandiya tədricən Qərbi Avropa dünyasının bir hissəsinə çevrildi, baxmayaraq ki, müəyyən müddət öz siyasi müstəqilliyini qorudu.

Müasir Fransa ilə həmin dövr arasında isə prinsipial fərqlər var. Fransa miqrantlara ərazi güzəştə getmir. Müasir miqrantlar da normanların hərbi dəstələri ilə müqayisə edilə biləcək təşkilatlanmış fəth qüvvəsi deyillər. Buna görə də iki dövrü eyniləşdirmək tarixi izah etməkdən daha çox, yanlış nəticələrə gətirib çıxara bilər.

Bununla belə, tarixi müqayisə mühüm bir sualı gündəmə gətirir: yeni sosial və demoqrafik qrupların cəmiyyətə daxil olmasının şərtlərini kim müəyyən edir və ümumi siyasi qaydalar necə qorunur?

X əsrdə frank siyasi və mədəni mühiti norman elitasının tədricən dəyişməsinə təsir göstərdi. XXI əsrdə isə Fransa Respublikası daha mürəkkəb, daha mobil və daha müxtəlif cəmiyyət daxilində ictimai birliyi təmin etməyə çalışır.

Müasir Fransanın dövlət resursları orta əsrlərlə müqayisədə qat-qat böyükdür. Bununla yanaşı, sosial əlaqələrin xarakteri, insanların hərəkət imkanları və mədəni kimliyin qorunma üsulları da əsaslı şəkildə dəyişib.

Tarix Fransanın öz kimliyini mütləq itirəcəyini deməyə əsas vermir. Eyni zamanda, keçmişdə uğurlu olmuş inteqrasiya modelinin yeni şəraitdə avtomatik şəkildə işləyəcəyinə də zəmanət yoxdur.

Nəticə dövlət institutlarının gücündən, iqtisadi imkanlardan, təhsil sistemindən, hüququn aliliyindən və cəmiyyətdə qarşılıqlı etimadın səviyyəsindən asılı olacaq.

Fransa tarix boyu fəthlər, miqrasiyalar, dini münaqişələr və inqilablar nəticəsində dəyişib. Hər belə mərhələdən sonra onun dövlətçiliyi yeni xüsusiyyətlər qazanıb. Hazırkı demoqrafik dəyişikliklər də bu tarixin növbəti mərhələsidir.

Bu mərhələni yalnız miqrantlara münasibət və ya əhalinin mənşəyi əsasında qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Əsas meyar Fransa dövlətinin cəmiyyət dəyişdiyi halda ortaq siyasi məkanı, hüquqi bərabərliyi və ictimai həmrəyliyi qorumaq qabiliyyətidir.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az