Füzuli rayonunun tarixi, coğrafiyası və işğalı ŞƏRH

Füzuli rayonu Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olaraq zəngin tarixi, mədəni irsi və strateji coğrafi mövqeyi ilə həmişə xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərq ətəklərindən Araz çayınadək uzanan bu ərazi təbii ehtiyatları, bərəkətli torpaqları və əlverişli relyefi ilə seçilir. Rayonun ərazisi qədim dövrlərdən bəri insan məskəni olmuş, burada əsrlər boyu zəngin tarixi-dini abidələr, məscidlər, türbələr və qədim körpülər ucaldılmışdır. Füzulinin tarixi-dini abidələri xalqımızın mənəvi yaddaşının və memarlıq xəzinəsinin ayrılmaz parçasıdır.
Lakin 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın azərbaycanlılara qarşı həyata keçirdiyi təcavüzkar siyasət Füzulidən də yan keçmədi. 1993-cü il avqustun 23-də Füzuli rayonunun böyük bir hissəsi Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olundu. İşğal nəticəsində yüz minlərlə soydaşımız öz doğma ocaqlarından didərgin düşdü, rayonun şəhər və kəndləri, infrastrukturu, mədəni və dini abidələri darmadağın edildi, vandalizmə məruz qaldı. Füzulinin işğalı Azərbaycan tarixinə böyük bir faciə və sağalmaz yara kimi həkk olundu.
30 ilə yaxın davam edən işğal dövründə Füzuli rayonunun şəhər və kəndləri sözün əsl mənasında yerlə-yeksan edildi. Ermənistan vandalları yaşayış evlərini, məktəbləri, xəstəxanaları, mədəniyyət ocaqlarını qarət edərək dağıtdı, tarixi və dini abidələrimizi təhqir edərək yararsız hala saldı. Bir zamanlar həyatın qaynadığı, gözəl küçələri və bağ-bağçaları ilə seçilən Füzuli şəhəri darmadağın edilərək "ruhlar şəhəri"nə çevrildi. Rayonun münbit torpaqları, meşə sahələri və təbiəti ekoloji terrora məruz qaldı, təbii sərvətləri amansızcasına talandı.
Lakin bütün bu ağır itkilərə, məşəqqətlərə və didərginlik illərinin gətirdiyi çətinliklərə baxmayaraq, füzulilər öz doğma torpaqlarına qayıtmaq ümidini və inamını heç vaxt itirmədilər. Məcburi köçkünlük dövründə xalqımızın nümayiş etdirdiyi iradə, milli həmrəylik və doğma yurda olan sonsuz sevgi Füzulinin yenidən dirçələcəyi günə inamı daha da möhkəmləndirdi. Azərbaycan dövləti də öz növbəsində köçkün düşmüş soydaşlarımızın mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılmasını həmişə diqqət mərkəzində saxladı və onların doğma ocaqlarına qayıdacaqları günü səbirsizliklə gözlədi.
Füzulinin işğalı xalqımızın yaddaşında kədərli bir səhifə kimi qalsa da, bu dövr eyni zamanda Azərbaycan xalqının mübarizə əzmini, sarsılmaz iradəsini və torpaq uğrunda hər an canından keçməyə hazır olduğunu bir daha bütün dünyaya sübut etdi.
Pərviz Məcnunov
YAP Laçın rayon təşkilatının əməkdaşı