Gələcəyə hesablanmış sənaye siyasəti ŞƏRH

Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsi iqtisadi inkişafın mühüm məsələlərindəndir. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesi bu istiqamətlərdən biri kimi diqqət çəkir. Ölkənin mineral resursları sənaye üçün mühüm xammal bazası yaradır. Bu resursların səmərəli istifadəsi iqtisadi imkanları genişləndirə bilər. Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə 22 sentyabr 2026-cı ildə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinə həsr olunmuş müşavirə keçirilib. Müşavirədə 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramının əsas istiqamətləri təqdim edilib. Dövlət Proqramı 23 sentyabr 2026-cı ildə Prezidentin Sərəncamı ilə təsdiq olunub. Sənəd qarşıdakı dörd il üçün sənayenin inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Proqramın əsas məqsədləri arasında mineral resurslardan səmərəli istifadə xüsusi yer tutur. Xammaldan son məhsula qədər dəyər zəncirinin yaradılması da mühüm istiqamətdir.

Dövlət Proqramının uzunmüddətli xarakter daşıması onun iqtisadi planlaşdırma baxımından əhəmiyyətini artırır. Sənaye layihələri bir neçə il ərzində həyata keçirilə bilər. Dağ-mədən layihələrinin hazırlıq mərhələsi də müəyyən vaxt tələb edir. Əvvəlcə geoloji araşdırmalar aparılır. Sonra yatağın ehtiyatları və iqtisadi göstəriciləri qiymətləndirilir. Daha sonra texniki layihələr hazırlanır. Maliyyələşmə mənbələri müəyyən edilir. Nəhayət, istehsal və emal müəssisələrinin qurulmasına başlanılır. Buna görə belə layihələr üçün uzunmüddətli dövlət proqramları mühüm planlaşdırma vasitəsidir. 2027–2030-cu illər üçün hazırlanmış proqram da bu yanaşmaya əsaslanır. Sənəd həm mövcud imkanların genişləndirilməsini, həm də yeni layihələrin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.

Proqramın maliyyə hədəfləri onun miqyasını göstərən əsas göstəricilərdən biridir. 2027–2030-cu illərdə 5,3 milyard manat investisiya qoyuluşu nəzərdə tutulur. Bu investisiyanın müxtəlif maliyyə mənbələrindən formalaşdırılması planlaşdırılır. Dövlət büdcəsinin 1,1 milyard manatlıq vəsaitlə iştirakı nəzərdə tutulur. Dövlət müəssisələrinin vəsaitləri və borc kapitalı 2,2 milyard manat təşkil etməlidir. Özəl vəsaitlərin və borc kapitalının isə 2 milyard manat olması planlaşdırılır. Beləliklə, investisiyanın əhəmiyyətli hissəsi qeyri-büdcə mənbələrindən cəlb ediləcək. Bu yanaşma dövlət və özəl sektor arasında əməkdaşlığın rolunu artırır. Sərmayələrin yeni istehsal güclərinə yönəldilməsi nəzərdə tutulur. İnvestisiyaların nəticələrinin monitorinqi proqramın icrasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Maliyyə resurslarının səmərəli idarə edilməsi qarşıya qoyulan hədəflərin həyata keçirilməsi üçün vacibdir.

Dövlət Proqramında 2030-cu il üçün iqtisadi göstəricilər də müəyyənləşdirilib. Dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manatadək artırılması planlaşdırılır. Bu, sektorun iqtisadi çəkisinin yüksəldilməsi məqsədini göstərir. İxrac potensialının da artırılması nəzərdə tutulur. İllik ixrac potensialının 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manatadək yüksəldilməsi hədəflənir. Bu göstəricilər istehsal və emal güclərinin genişləndirilməsi ilə əlaqələndirilir. Yeni müəssisələrin yaradılması əlavə məhsul istehsalına imkan yarada bilər. Mövcud müəssisələrin modernləşdirilməsi də istehsal həcminə təsir göstərə bilər. Xammalın daha yüksək dərəcədə emal olunması məhsulun əlavə dəyərini artıra bilər. İxrac məhsullarının çeşidinin genişləndirilməsi xarici bazarlara çıxış imkanlarını artıra bilər. Bu hədəflərin həyata keçirilməsi müxtəlif iqtisadi və texniki amillərdən asılı olacaq.

Dövlət Proqramında yeni layihələrin həyata keçirilməsi də nəzərdə tutulur. “Filizçay” yatağı üzrə işlər bu layihələrdən biridir. Burada mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi imkanları qiymətləndirilir. “Söyüdlü” yatağında qızıl istehsalı və emalının inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. “Daşkəsən” layihəsi dəmir istehsalı baxımından mühüm istiqamətdir. Layihədə illik 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması planlaşdırılır. “Ortakənd” yatağının da istismara hazırlanması nəzərdə tutulur. Bu layihələr mineral-xammal bazasının genişləndirilməsi məqsədinə xidmət edir. Layihələrin həyata keçirilməsi yeni texnologiyaların tətbiqini tələb edə bilər. Hər bir layihənin özünəməxsus texniki və iqtisadi xüsusiyyətləri vardır. Onların icrası üçün müvafiq investisiya və infrastruktur imkanları tələb olunur.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi gələcək perspektivlər baxımından əhəmiyyətlidir. Bu ərazilərdə mineral ehtiyatların öyrənilməsi yeni layihələrin əsasını təşkil edə bilər. Geoloji məlumatların genişləndirilməsi yataqların potensialının daha dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan verə bilər. Yeni ehtiyatların müəyyənləşdirilməsi sənaye xammal bazasının genişlənməsinə səbəb ola bilər. Bu proses uzunmüddətli sənaye planlaşdırmasına təsir göstərə bilər. Kəşfiyyat işlərinin nəticələri investorlar üçün də məlumat bazası yarada bilər. Xarici investorların marağı olan layihələrin araşdırılması da nəzərdə tutulur. “Dəmirli” yatağında əlavə mis ehtiyatlarının istifadə potensialının qiymətləndirilməsi planlaşdırılır. “Zəylik” alunit yataqlarının alüminium dəyər zənciri üçün xammal bazası imkanları da araşdırılır. Yeni ilkin alüminium müəssisəsinin yaradılması imkanları da qiymətləndirilir. Beləliklə, proqram yalnız 2030-cu ilə qədər deyil, sonrakı mərhələ üçün də müəyyən imkanları nəzərə alır.

Gələcək sənaye siyasətində texnologiya mühüm rol oynayır. Müasir mədən sənayesi rəqəmsal və avtomatlaşdırılmış sistemlərdən istifadə edir. Yeni texnologiyalar istehsal proseslərinin idarə edilməsini asanlaşdıra bilər. Geoloji məlumatların rəqəmsal emalı kəşfiyyat prosesini sürətləndirə bilər. Avtomatlaşdırılmış avadanlıqlar əmək məhsuldarlığını artıra bilər. İstehsalın real vaxt rejimində monitorinqi idarəetməyə kömək edə bilər. Laboratoriya texnologiyalarının inkişafı filizlərin tərkibinin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. Enerji səmərəliliyi də müasir sənayenin əsas məsələlərindən biridir. Su resurslarından səmərəli istifadə istehsal proseslərinin mühüm istiqamətidir. Ekoloji texnologiyaların tətbiqi ətraf mühitin qorunmasına kömək edə bilər. Buna görə gələcək sənaye siyasəti texnoloji və ekoloji amilləri birlikdə nəzərə almalıdır.

Sənayenin gələcək inkişafında insan kapitalı da mühüm amildir. Müasir istehsal müəssisələri peşəkar mütəxəssislərə ehtiyac duyur. Geoloqlar yeni yataqların araşdırılmasında iştirak edirlər. Mədən mühəndisləri hasilat proseslərini idarə edirlər. Metallurqlar metal emalının texnoloji mərhələlərini həyata keçirirlər. Energetika və avtomatlaşdırma üzrə mütəxəssislər istehsal sistemlərinin fəaliyyətində iştirak edirlər. Əməyin mühafizəsi üzrə mütəxəssislər təhlükəsizlik qaydalarının təmin edilməsinə kömək edirlər. Kadrların müasir texnologiyalar üzrə hazırlanması sənayenin inkişafı üçün vacibdir. Ali və peşə təhsili müəssisələrinin sənaye ilə əməkdaşlığı bu istiqamətdə faydalı ola bilər. Təcrübə və ixtisasartırma proqramları işçilərin bacarıqlarını yeniləyə bilər. Beləliklə, insan kapitalı Dövlət Proqramının uzunmüddətli nəticələri baxımından mühüm amillərdən biridir.

Sənaye inkişafının ekoloji məsuliyyətlə birlikdə aparılması da vacibdir. Dağ-mədən fəaliyyətində təbii resurslardan istifadə edilir. Bu prosesdə torpaq və su ehtiyatlarının qorunması mühüm məsələdir. İstehsal tullantılarının idarə olunması xüsusi yanaşma tələb edir. Müasir texnologiyalar tullantıların həcminin azaldılmasına kömək edə bilər. Təkrar emal imkanlarından istifadə resurs səmərəliliyini artıra bilər. Ekoloji monitorinq istehsal fəaliyyətinin nəzarətdə saxlanmasına imkan verir. İşçilərin və yaxın ərazilərdə yaşayan insanların təhlükəsizliyi də nəzərə alınmalıdır. Sənaye müəssisələrinin fəaliyyəti qanunvericiliyin tələblərinə uyğun həyata keçirilməlidir. Davamlı inkişaf iqtisadi, sosial və ekoloji amillərin birlikdə nəzərə alınmasını tələb edir. Bu baxımdan gələcək dağ-mədən sənayesinin inkişafında ekoloji məsuliyyət ayrıca əhəmiyyət daşıyır.

Dövlət Proqramının icrası üçün idarəetmə mexanizmləri də müəyyən edilib. Nazirlər Kabineti tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət edəcək. Proqramın icra vəziyyəti barədə ildə bir dəfə Prezidentə məlumat verilməsi nəzərdə tutulur. Monitorinq və qiymətləndirmə ayrıca mexanizm əsasında aparılacaq. Bu proses İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin iştirakı ilə həyata keçiriləcək. Maliyyə Nazirliyi və İqtisadiyyat Nazirliyi maliyyələşmə məsələlərində müvafiq tədbirlər görəcək. Dövlət büdcəsi və dövlət investisiya proqramları hazırlanarkən lazımi vəsaitlərin nəzərdə tutulması planlaşdırılır. Bu mexanizmlər proqramın icra vəziyyətinin izlənilməsinə imkan yarada bilər. Monitorinq nəticələri problemlərin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər. Qiymətləndirmə gələcək mərhələlərin planlaşdırılması üçün məlumat bazası yarada bilər. Belə idarəetmə mexanizmləri Dövlət Proqramının icrasının sistemli şəkildə təşkil olunmasına xidmət edir.

Nəticə olaraq, 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı üzrə geniş istiqamətlər müəyyən edir. Proqram mineral resurslardan daha səmərəli istifadəni nəzərdə tutur. Xammaldan son məhsula qədər dəyər zəncirinin yaradılması əsas məqsədlərdən biridir. Yeni yataqların istismara hazırlanması xammal bazasının genişləndirilməsinə yönəlib. Yeni emal müəssisələrinin yaradılması əlavə dəyərin artırılmasına imkan verə bilər. 5,3 milyard manatlıq investisiya planı proqramın maliyyə miqyasını göstərir. 2030-cu ilədək sektorun ÜDM-ə töhfəsinin və ixrac potensialının artırılması hədəflənir. Regionlarda yeni iş yerlərinin yaradılması proqramın sosial-iqtisadi istiqamətlərindən biridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyat gələcək layihələr üçün imkanlar yarada bilər. Texnologiya, kadr hazırlığı və ekoloji məsuliyyət sənayenin davamlı inkişafında mühüm rol oynayır. Beləliklə, Dövlət Proqramı Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin qarşıdakı illərdə inkişafı üçün hüquqi, iqtisadi və təşkilati çərçivə formalaşdırır.

Zaur Mehdiyev,

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının sədr müavini