Gizli hərbi peyklər dünyanı necə izləyir? ARAŞDIRMA

Gizli hərbi peyklər uzun illərdir dünyanın ən böyük dövlətlərinin ən məxfi və ən güclü texnologiyalarından biri hesab olunur. Müasir dövrdə müharibələr yalnız quru, hava və dənizdə aparılmır. Artıq kosmos da böyük dövlətlərin strateji rəqabət meydanına çevrilib. Yer orbitində yerləşən casus peyklər dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən hadisələri izləyir, hərbi bazaları müşahidə edir, raket buraxılışlarını aşkarlayır və milyonlarla kilometr uzaqlıqdan belə vacib məlumatlar toplayır. Bu sistemlərə sahib olan dövlətlər qlobal təhlükəsizlik və hərbi üstünlük baxımından böyük üstünlük əldə edirlər.

Lent.az bu gizli peyklərlə bağlı araşdırmasın təqdim edir:

Hərbi peyklərin yaranması Soyuq müharibə dövrünə təsadüf edir. XX əsrin ortalarında Amerika Birləşmiş Ştatları ilə Soviet Union arasında başlayan siyasi və hərbi rəqabət kosmosa da daşındı. ABŞ Sovet İttifaqının nüvə bazaları və raket proqramları haqqında məlumat toplamaq üçün yeni üsullar axtarırdı. Casus təyyarələr tez-tez vurulduğu üçün daha təhlükəsiz müşahidə sistemi lazım idi. Beləliklə, ilk casus peyk proqramları yaradıldı. İlk peyklər çəkdikləri görüntüləri film şəklində Yerə göndərirdi. Sonralar texnologiyanın inkişafı ilə görüntülər real vaxt rejimində ötürülməyə başladı. Müasir casus peyklər olduqca mürəkkəb texnologiyalarla təchiz olunur. Bu peyklərin əsas hissəsini yüksək keyfiyyətli optik sistemlər təşkil edir. Orbitdən çəkilən görüntülər vasitəsilə hərbi texnika, raket bazaları, hərbi təyyarələr və hətta bəzi hallarda insanların hərəkət istiqamətləri belə müəyyən edilə bilir. Mütəxəssislərin fikrincə, bəzi casus peyklər 10-15 santimetr ölçüsündə obyektləri belə seçə bilir. Bu isə o deməkdir ki, kosmosdan avtomobil növlərini, hərbi maşınların yerləşməsini və strateji obyektlərin dəyişikliklərini izləmək mümkündür.

Casus peyklər yalnız adi kameralarla işləmirlər. Müasir sistemlərdə radar texnologiyaları da istifadə olunur. Radar peykləri gecə vaxtı və ya buludlu havada belə görüntü əldə edə bilir. SAR adlanan xüsusi radar sistemləri elektromaqnit dalğaları vasitəsilə Yer səthini “skan” edir. Bu texnologiya ilə gizli hərbi obyektlər, yeraltı bunkerlər və hərəkət edən texnikalar müəyyən edilə bilir. Xüsusilə müharibə bölgələrində radar peykləri böyük əhəmiyyət daşıyır, çünki onlar hava şəraitindən asılı olmadan fasiləsiz müşahidə aparırlar. Hərbi peyklərin başqa mühüm funksiyası elektron siqnalları izləməkdir. SIGINT və ELINT sistemləri radio siqnalları, radar fəaliyyətləri və hərbi rabitə məlumatlarını toplayır. Bu peyklər vasitəsilə düşmən ölkələrin hava müdafiə sistemləri, radar şəbəkələri və rabitə kanalları müəyyən edilir. Bəzi hallarda peyklər hərbi bazalardan yayılan elektromaqnit siqnallarını analiz edərək oradakı fəaliyyət haqqında məlumat toplaya bilir. Bu cür elektron casusluq müasir hərbi strategiyanın əsas elementlərindən biri sayılır. İnfraqırmızı müşahidə sistemləri də hərbi peyklərin vacib hissəsidir. Bu sistemlər istilik mənbələrini aşkar edir. Xüsusilə ballistik raketlərin buraxılması zamanı yaranan güclü istilik peyklər tərəfindən saniyələr içində müəyyən edilir. ABŞ-ın erkən xəbərdarlıq peyk sistemləri məhz bu prinsiplə işləyir. Raket buraxıldığı anda peyk istilik izi aşkar edir və məlumat dərhal müdafiə mərkəzlərinə ötürülür. Bu texnologiya nüvə təhlükəsinin erkən müəyyən edilməsində böyük rol oynayır. Bu sahədə ən böyük güclərdən biri Amerika Birləşmiş Ştatları hesab olunur. ABŞ uzun illərdir dünyanın ən inkişaf etmiş kosmik müşahidə sistemlərinə malikdir. National Reconnaissance Office tərəfindən idarə olunan gizli proqramlar vasitəsilə ABŞ dünyanın müxtəlif bölgələrini fasiləsiz izləyir. KH-11 kimi məşhur casus peyklər yüksək keyfiyyətli görüntülər çəkərək real vaxt rejimində məlumat ötürür. ABŞ həmçinin GPS peyk sistemi vasitəsilə hərbi əməliyyatların koordinasiyasını həyata keçirir.

Rusiya da kosmik hərbi texnologiyalar sahəsində güclü ölkələrdən biridir. Sovet dövründən başlayan kosmik proqramlar bu gün də inkişaf etdirilir. Rusiya hərbi peykləri əsasən NATO fəaliyyətlərini izləmək, raket sistemlərini müşahidə etmək və elektron kəşfiyyat aparmaq üçün istifadə olunur. Son illərdə Rusiya anti-peyk silahlarının hazırlanmasına da xüsusi diqqət ayırır. Bu silahlar orbitdəki peykləri məhv etmək üçün nəzərdə tutulur.

Çin isə son illərdə kosmik yarışın ən sürətlə inkişaf edən tərəflərindən birinə çevrilib. Çin yüzlərlə yeni müşahidə peyki orbitə göndərib və süni intellekt əsaslı izləmə sistemləri hazırlayır. Yaogan seriyalı peyklər hərbi müşahidə, radar izləmə və elektron siqnal toplama məqsədilə istifadə olunur. Çin xüsusilə Sakit okean bölgəsində hərbi nəzarəti gücləndirmək üçün bu texnologiyalara böyük investisiya yatırır.

Müasir dövrdə süni intellekt hərbi peyklərin imkanlarını daha da genişləndirib. Əvvəllər minlərlə analitik peyk görüntülərini əl ilə araşdırırdı. İndi isə AI sistemləri tankları, raket qurğularını və hərbi bazaları avtomatik müəyyən edir. Süni intellekt milyonlarla görüntünü saniyələr içində analiz edərək şübhəli hərəkətləri aşkarlaya bilir. Bu, həm vaxt itkisini azaldır, həm də daha sürətli qərar qəbul etməyə imkan yaradır. Kosmosdakı hərbi rəqabət artıq yeni təhlükələr də yaradır. Böyük dövlətlər təkcə peyk hazırlamır, həm də rəqib peykləri sıradan çıxarmaq üçün texnologiyalar inkişaf etdirirlər. Anti-peyk raketləri, lazer sistemləri və elektron müdaxilə texnologiyaları gələcəyin kosmik müharibələrinin əsas silahları hesab olunur. Əgər böyük miqyaslı kosmik qarşıdurma baş verərsə, bu yalnız hərbi sistemlərə deyil, gündəlik həyata da ciddi təsir göstərə bilər. Çünki GPS, internet, bank sistemləri və beynəlxalq rabitənin böyük hissəsi peyklərdən asılıdır. Bəzi insanlar düşünür ki, casus peyklər kosmosdan hər bir insanı detallı şəkildə izləyə bilir. Əslində isə filmlərdə göstərilən qədər qeyri-real imkanlar mövcud deyil. Peyklər böyük hərbi obyektləri, texnikaları və strateji bölgələri rahat şəkildə izləyə bilsələr də, fərdi insanların telefon ekranını oxumaq kimi imkanlar real həyatda mümkün deyil. Bununla belə, texnologiyanın sürətli inkişafı gələcəkdə müşahidə imkanlarını daha da artıracaq. Ekspertlər hesab edir ki, gələcəyin müharibələri əsasən kosmos və kiberməkanda aparılacaq. Mini-peyklər, süni intellekt sistemləri və kvant rabitə texnologiyaları bu sahəni tamamilə dəyişə bilər. Artıq kosmos sadəcə elmi araşdırmalar üçün deyil, dövlətlərin təhlükəsizlik strategiyasının əsas hissəsi kimi qəbul edilir. Gizli hərbi peyklər isə XXI əsrin görünməyən, amma ən güclü silahlarından biri olaraq qalır.