Hamının istifadə etdiyi məşhur deyim necə yaranıb?

Gündəlik danışıqda və ictimai-siyasi müzakirələrdə tez-tez işlədilən “ölkə dərəbəylik deyil ki” ifadəsi təsadüfi formalaşmayıb. Bu cümlə ilə adətən qanunsuzluğa, özbaşınalığa və qaydasızlığa etiraz bildirilir. İfadənin kökü isə tarixə və dövlətçilik anlayışına dayanır.
Metbuat.az-ın məlumatına görə, “dərəbəylik” anlayışı orta əsrlərdə, xüsusilə Osmanlı imperiyasının zəiflədiyi dövrlərdə meydana çıxıb. Mərkəzi hakimiyyətin gücü azaldıqca ayrı-ayrı bölgələrdə yerli bəylər faktiki müstəqil idarəçilik qurmağa başlayırdılar. Onlar mərkəzdən gələn göstərişlərə tabe olmur, öz qaydalarını tətbiq edir, əhali üzərində şəxsi nüfuzlarına əsaslanaraq hökmranlıq edirdilər.
Nəticədə ölkə daxilində vahid hüquq sistemi pozulur, hər bölgədə fərqli qaydalar hökm sürürdü. Bu vəziyyət tarixə “dərəbəylik” adı ilə düşüb. Zamanla bu söz yalnız tarixi termin kimi qalmayıb, məcazi məna qazanaraq danışıq dilinə keçib.
Kimsə “ölkə dərəbəylik deyil ki” dedikdə əsas fikir sadədir: dövlət var, qanun var, qayda var. Hər kəs öz bildiyini edə bilməz. Yəni ifadə mərkəzləşmiş idarəçiliyin, qanunun aliliyinin və sistemli dövlətin mövcudluğunu vurğulamaq üçün işlədilir. Bu deyim əsasən kimsə qanunu saymırsa, bir qurum və ya şəxs öz səlahiyyətini aşırsa, cəmiyyətdə nəzarətsizliyin artdığı düşünülürsə istifadə olunur.
Bu deyim cəmiyyətin dövlətçilik yaddaşının məhsuludur. Tarixdə yaşanmış pərakəndəlik dövrlərinə istinad edərək insanlara xatırladır ki, özbaşınalıq dövlət üçün təhlükəlidir, qanun hamı üçün eynidir, güclü dövlət isə nizamla ayaqda qalır. Gündəlik danışıqda da istifadə edilən bu ifadə bir daha sübut edir ki, cəmiyyət hüququn və qaydanın pozulmasına qarşı həssasdır və dövlət nizamının qorunmasını vacib sayır.