İctimai nəqliyyatda gəlirlərə nəzarət varmı?

Pərviz Heydərov yazır...

Yeni ayın, yəni oktyabrın başlaması ilə ictimai nəqliyyatda qiymətlər artdı. Bunun nədən irəli gəldiyi, hansı nəticələrə hesablandığı kifayət qədər izah olunub. Və bu qərarın əhalidə narazılıq yaratdığı da yazılıb ki, bu da adi xarakter daşıyır.

Belə ki, ölkəmizdə vətəndaşlarımız sosial durumlarından asılı olmayaraq, onsuz da həmişə qiymət artımı əleyhinə çıxıblar və çıxırlar. Halbuki bu, istər-istəməz baş verməlidir. Yəni, məntiq belə tələb edir.

Sual olunur, niyə?

2019-cu ildən bəri ölkədə beş sosial islahat paketi həyata keçirilib ki, hər dəfə də bu, milyonlarla vətəndaşı əhatə edib. Sonuncu, yəni 5-ci paket bu il Prezident İlham Əliyevin müvafiq sərəncamı ilə minimum aylıq əməkhaqqı məbləğinin 1 yanvar 2025-ci il tarixdən 400 manat müəyyən edilməsiylə həyata keçirilməyə başlandı.

Bu paketin icrası nəticəsində isə 3 milyon vətəndaşın bundan yararlanıb.

Bir sözlə, minimum əməkhaqqının 16% artırılaraq 400 manata çatdırılması, müxtəlif sahələrdə əməkhaqlarının artırılması, əmək pensiyalarının hər il olduğu kimi indeksləşdirilərək yanvarın 1-dən yüksəldilməsi, fevralın 1-dən isə minimum pensiya məbləğinin 14.3% qaldırılaraq 320 manat müəyyən olunması, həmçinin müxtəlif növ sosial müavinət və təqaüdlərin də artırılması kimi addımlar artıq atılmış sayılır.

Ümumiyyətlə, 2019-cu ildən bəri, bu il də daxil olmaqla həyata keçirilən beş sosial paket nəticəsində minimum əməkhaqqı 3.1 dəfə, minimum pensiya 3 dəfəyə qədər, müavinət və təqaüdlərin həddi isə keçən ilədək 5 dəfə artıb. Dövlət büdcəsində sosialyönümlü xərclər 2.2 dəfə yüksələrək 2019-cu ildəki 7.8 milyard manatdan 16.9 milyard manata çatıb.

Bütün bunlar da əhalinin gəlirlərinin əhəmiyyətli şəkildə yüksəldib.

Bəli, o başqa söhbətin mövzusudur ki, ötən illər ərzində ölkədə inflyasiya səviyyəsi bunun real hissəsinin neçə faizini "yeyib". Məsələ bundadır ki, ictimai nəqliyyatda da bu müddətdə çox da qiymət artımı baş verməyib...

Az-çox müəyyən keyfiyyət dəyişiklikləri isə olub. Ən azı, nəqliyyat vasitələri dəyişdirilib və təkmilləşdirilib.

Lap, bu dəyişikliklər baş verməsəydi belə, ictimai nəqliyyatdan istifadəyə tələb artıb və genişlənib. Hansı ki, bu, davamlı xarakter daşıyır və daşıyacaq da...

Bu baxımdan da ortada hələ "Bakı şəhərində və ətraf ərazilərdə nəqliyyat infrastrukturunun təkmilləşdirilməsinə dair 2025-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı" da var.

Yəni, bütün bunların müqabilində bütövlükdə nəqliyyat sektorunun və onun bir qolu olan avtobus və metroda sərnişindaşımaların da xərcləri artıb və artmaqda da davam edir. Paralel olaraq isə yuxarıda əhalinin gəlirlərinin də yüksəlməkdə olduğunu qeyd etdim.

Odur ki, tarif dəyişikliyi labüd idi. Və üstəlik, bundan bir az da artıq ola bilərdi. Sadəcə, məsələ bundadır ki, keyfiyyət dəyişikliyi üçün qiymət amili əsas şərt deyil.

Ümumiyyətlə, qəpiklərlə artım sayəsində nə ictimai nəqliyyat, nə kommunal sahədə heç bir irəliləyiş əldə etmək olmaz. Keyfiyyət dəyişikliyi üçün xərclər ciddi şəkildə optimallaşdırılmalıdır. Bunun isə iki yolu vardır: ya özəlləşdirmə, ya da gəlirləri nəzarətə götürmək.

Məsələn, kommunal sahədə optimal xərcləmələrə nail olmağın yeganə yolu xidmət subyektlərinin özəlləşdirilməsi, hərrac yolu ilə yerli və xarici sahibkarlara satılmasıdır. Dövlət və hökumət qeyd olunan sahələrin idarə olunmasından kənara çəkilməlidir.

Nəqliyyat sektorunda isə gəlirə nəzarət gücləndirilməlidir. Belə ki, müqayisə üçün qeyd edim ki, işığa və qaza görə ödənilən məbləğ müvafiq istehlak və işıq ilə qazın dəyər səviyyəsinə əsasən həyata keçirilir.

Odur ki, sual edirəm: bəs, misal üçün, bir nəfərin avtobusla 1 kilometr məsafəyə daşınmasının maya dəyəri nə qədərdir? Eləcə də, metroda bu rəqəm hansı səviyyədədir? Ümumiyyətlə, bunu dəqiq olaraq, hesablamaq mümkündürmü? O cümlədən, avtobus və metro sərnişindaşımaları üzrə birgünlük və yaxud aylıq dövriyyə - gəlir səviyyəsi müəyyən edilirmi?!

Metro və avtobus parkının yenilənməsi vacibdir. Ancaq bir avtobus və bir metro qatarından sutkada əldə olunan gəlir səviyyəsinin də dəqiq məlum olması zəruri şərtdir...