İki dühanın sənət zirvəsi

“Koroğlu” operası – 90

XX əsr Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin formalaşmasında aparıcı rol oynamış iki görkəmli sənətkar – bəstəkar, musiqişünas və pedaqoq Üzeyir Hacıbəyli ilə milli vokal ifaçılığının banilərindən biri Bülbülün sənət tandemi “Koroğlu” operası kimi misilsiz bir əsərdə bütün çalarları ilə üzə çıxdı. 90 il əvvəl yazılmış və 1 il sonra tamaşaya qoyulmuş şəhanə əsər bu gün də sənət zirvəsində dayanır.

Professional musiqimizin banisi Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycan musiqisinin elmi əsaslarını formalaşdırmaqla yanaşı, Avropa musiqi ənənələrini yerli melodik strukturlarla sintez edərək milli opera janrının əsasını qoyub. “Leyli və Məcnun” operası ilə bu istiqamətdə ilk addımı atan dahi sənətkar sonralar musiqi folklorunun sistemləşdirilməsi, notlaşdırılması və tədris sisteminə inteqrasiyası sahəsində elmi və praktik fəaliyyətlə məşğul olub.

Bülbül isə klassik Avropa vokal texnikasını, yəni “belcanto” üslubunu Azərbaycan muğamı və xalq musiqisinin intonasiyaları ilə sintez edərək milli vokal məktəbinin əsasını qoyub. Onun vokal sənətindəki fəaliyyətində texniki kamilliklə emosional dərinlik vəhdət təşkil edir.

Şübhəsiz ki, bu iki sənətkarın elmi-praktiki fəaliyyətlərinin kulminasiya nöqtəsi “Koroğlu” operası idi. Bülbülün Koroğlu partiyasını ifa etmə üslubu təkcə səhnə uğuru deyil, həm də milli vokal məktəbinin öyrədilməsi baxımından canlı vəsaitdir. Onun ifasına əsaslanaraq bir sıra pedaqoji prinsiplər formalaşdırmaq mümkündür:

Nəfəs texnikası – geniş frazalarda uzun legatolara imkan verən dərin diafraqmatik nəfəs, qəhrəmanlıq emosiyasını “boğmadan” ötürür. Tələbələrə əvvəlcə mətnsiz vokalizlərlə (a, o, u) uzun frazalar üzərində nəfəsi bölmədən oxuma təlimi tövsiyə olunur. Diksiya və artikulyasiya – Konsonantların aydınlığı qəhrəman obrazının bariton-dramatik rəngini gücləndirir. Bülbül səsləri “çənə sıxmadan” formalaşdırır, “belcanto” plastikasını ləhcə çalarları ilə uzlaşdırır.

Müqayisəli aspektdə isə digər ifaçılar – Niyazi Məmmədov (1940-50-ci illər), Müslüm Maqomayev (1960-cı illər) partiyanı müvafiq olaraq lirik-spint, dramatik-lirik və qəhrəman yanaşmaları ilə səsləndiriblər. Maqomayevin versiyasında “legato” italyan üslubludur. Bu müqayisə göstərir ki, Bülbülün qoyduğu təməl prinsiplər – səsin qəhrəmanlıq parıltısı ilə muğam elastikliyini birləşdirmək – müxtəlif dövrlərdə fərqli formada yenidən şərh olunsa da, mətnin aparıcı estetik ölçüsünü təşkil edir.

Üzeyir Hacıbəyli bu operada muğam (xüsusilə “Segah”, “Şur”, “Bayatı-Şiraz”) və aşıq musiqisi elementlərini simfonik kontekstə daxil edərək, həm musiqi dili, həm də obrazlar sistemində milli kimliyin daşıyıcısı olan sənət nümunəsi yaradıb. Koroğlu obrazı həm saz ifaçısı, həm döyüşçü, həm də xalqın səsi olaraq təqdim edilir. Operanın kulminasiyası sayılan “Ey Vətən” ariyası Bülbülün ifasında milli musiqi tariximizin zirvələrindən biri kimi qəbul olunur. Bu ariyada qəhrəmanın vətən sevgisi deyil, bütövlükdə bir xalqın azadlıq idealları və mənəvi dirənişi əks olunur.

Bülbül bu musiqi parçalarını sadəcə səsləndirməyib, onlara həyat verib. Koroğlunun daxili aləmi ilə sənətkarın mənəvi dünyası birləşərək, estetik bütövlük yaradıb. Bu obrazın Bülbül tərəfindən ifası dövrü mətbuatda da yüksək dəyərləndirilib, “Bülbül Koroğlunu oxumadı – onu yaşadı” kimi təqdim edilib. Bu ifa həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq miqyasda maraqla qarşılanıb.

Qeyd etmək lazımdır ki, “Koroğlu” operası yarandığı dövrdə təkcə musiqi deyil, həm də siyasi və ideoloji baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Sovet dövründə türk xalqları arasında ilk qəhrəmanlıq operası kimi qəbul edilən bu əsər milli özünüdərk və mədəni müqavimətin timsalına çevrilmişdi.

Nəticə etibarilə, Üzeyir Hacıbəyli ilə Bülbülün sənət əlaqələri təkcə yaradıcı əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, həm də milli musiqi kimliyinin formalaşması və inkişafı baxımından fundamental əhəmiyyət kəsb edir. Onların birgə fəaliyyəti Azərbaycan vokal ifaçılığında həm texniki, həm də ideya-estetik baxımdan yeni mərhələnin əsasını qoyub.

Altun SÜLEYMANOV,
respublika və beynəlxalq müsabiqələr mükafatçısı, akademik vokal ifaçısı