“İkinci Kemp Devid” sazişi...

Tarixin elə anları var ki, yalnız bir ölkənin deyil, bütöv regionun, bəzən bütün dünyanın taleyini dəyişdirir. 1978-ci ilin sentyabrında ABŞ prezidenti Cimmi Karterin dəvəti ilə Kemp-Devid prezident iqamətgahında Misir prezidenti Ənvər Sədat və İsrailin baş naziri Menahem Beginin imzaladığı razılaşma Yaxın Şərqdə onilliklər davam edən müharibəni dayandırdı. Bu saziş bir çoxları üçün mümkün görünməyən sülhü reallığa çevirdi və ABŞ diplomatiyasının ən böyük nailiyyətlərindən biri kimi tarixə düşdü.

Liderlər arasında 13 günlük qapalı danışıqlar aparıldı və 17 sentyabrda imzalanan iki “çərçivə sənədi” Yaxın Şərqdə yeni dövrün başlanğıcı oldu. Nəticə etibarilə 1979-cu il Misir–İsrail Sülh Müqaviləsi imzalandı. Müqaviləyə əsasən, İsrail Sinay yarımadasından mərhəli şəkildə geri çəkildi.

Misir isə İsraili rəsmən tanıyan ilk ərəb dövləti oldu. Bu saziş Misirlə bir sıra tərəfdaşları arasında münasibətləri pozsa da, ABŞ hər iki tərəfə hərbi və iqtisadi dəstək paketləri təqdim etdi, Sinayda çoxmillətli müşahidə qüvvələri yerləşdirildi. Nəticədə Misir və İsrail arasında bu günə qədər davam edən sabit sülh təmin olundu.

Tarix təkrarlanır...

Aradan 47 il keçdikdən sonra Vaşinqton yenidən belə bir səhnəyə şahidlik etdi. ABŞ prezidenti Donald Trampın şahidliyi ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan tarixi Birgə Bəyannaməyə imza atıb. Bəyannamədə ATƏT-in Minsk Qrupunun ləğv edilməsi, həmçinin Zəngəzur dəhlizi (“Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP) kimi məsələlər yer alıb.

Vaşinqtonda baş vermiş daha bir tarixi hadisə Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin mətninin paraflanmasıdır. İki ölkə xarici işlər nazirləri tərəfindən sülh müqaviləsinin paraflanması saziş mətninin tərəflər arasında razılaşdırıldığını təsdiq edir. Qeyd edək ki, paraflanma hələlik sülh sazişinin imzalanması demək deyil. Belə ki, bəyannamədə qeyd olunur ki, sazişin imzalanması və yekun olaraq ratifikasiyası üçün əlavə tədbirlərin görülməsinin davam etdirilməsinə ehtiyac var. Burada söhbət Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsindən gedir. 

Məlum olduğu kimi, Azərbaycan Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması üçün iki əsas şərt irəli sürmüşdü. Birinci şərt fəaliyyətsiz Minsk Qrupunun ləğvi, ikinci şərt isə Ermənistan Konstitusiyasına dəyişiklik edilərək Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılması idi. İmzalanmış Birgə Bəyannamədə hər iki prinsipial tələb öz əksini tapdı. Azərbaycan və Ermənistan ATƏT-in Baş Katibinə rəsmi müraciət göndərərək Minsk Qrupunun ləğvini tələb edəcəklər və yekun sülh sazişinin imzalanması üçün Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsinin zəruriliyi rəsmən təsdiqlənir.

Vətən müharibəsindən sonra Prezident İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, Azərbaycanın əsas hissəsinin Naxçıvana maneəsiz quru yolu təmin olunmalıdır. Vaşinqtonda imzalanmış sənəddə bu tələb də yer alıb və bununla Zəngəzur Dəhlizi rəsmən reallığa çevrilib. Artıq Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz gediş-gəliş təmin olunacaq. Bundan başqa, Vaşinqtonda ABŞ ilə Ermənistan arasında ayrıca saziş imzalanıb və Donald Tramp Zəngəzur Dəhlizinin beynəlxalq qarantı rolunu öz üzərinə götürüb. Bu layihə Cənubi Qafqazın siyasi balansını dəyişdirəcək addım kimi dəyərləndirilir.

Donald Trampın Azərbaycan-Ermənistan normallaşma prosesində bu qədər yaxından iştirakı bir çox siyasi müşahidəçilərə görə Cimmi Karterin 1978-ci ildə Kemp-Deviddə Misir və İsrail arasında sülh müqaviləsini imzalatması ilə müqayisə oluna bilər. Hər iki prosesdə ABŞ prezidenti şəxsən təşəbbüsü ələ alaraq tərəfləri intensiv danışıqlar masasına gətirib, beynəlxalq zəmanət mexanizmləri ilə dəstəklənmiş razılaşma əldə olunmasına nail olub.

Əgər Kemp-Devid Yaxın Şərqdə müharibəni dayandırıb diplomatik münasibətləri bərpa etmişdisə, “İkinci Kemp-Devid” Cənubi Qafqazda onilliklərdir davam edən münaqişənin bitməsinə real ümid yaradır...

Elnur Əmirov