İnanılmaz çay dağ yamacına dırmaşır : bu necə mümkün ola bilər?

Əksər çaylar dağlıq ərazilərdən başlayır və cazibə qüvvəsinə tabe olmağa və dənizə axır və yol boyunca bütün maneələri keçir.

Maraqlıdır ki, Qrin-River (Yaşıl Çay) əksər çaylardan fərqlidir. Yuta ştatındakı sərt Uinta dağlarının ətrafından asan bir yol seçmək əvəzinə, Kolorado çayına qovuşmazdan əvvəl sərt bir silsilənin ortasından bir yol çəkir.

Lent.az-ın xarici mediaya istinadən xəbərinə görə, yeni araşdırmada Qlazqo Universitetinin geoloqları bu "yüksəliş" adlanan yolunun sirrini açmağa çalışıblar. Onların sözlərinə görə, cavab Yer qabığının yumşaq mum kimi hərəkət etməsində, milyonlarla il ərzində növbə ilə batıb qalxmasında ola bilər.

Qeyd olunur ki, Yaşıl çayın hazırkı məcrası bütün məntiqlərə ziddir. Çay ABŞ-ın Vayominq, Yuta və Kolorado ştatlarından təxminən 1170 kilometr məsafədə axır, lakin Yuta ştatının şimal-şərqindəki Uinta dağlarını keçmək əvəzinə, 4 kilometr hündürlükdəki zirvələrdən 700 metr dərinliyində bir kanyonun üzərindən axır.

Çay, ehtimal ki, təxminən 50 milyon il əvvəl baş verən dağ silsiləsinin əmələ gəlməsindən çox əvvəl, 8 ilə 1,5 milyon il əvvəl bu marşrutu "keçib".

Niyə çay milyonlarla il ərzində nəhəng bir kanyonu oyub?

Tədqiqatçılar milyonlarla il ərzində dağların qalxıb-enməsinə səbəb olan "litosfer damcılarının çökməsi" fenomeni ehtimalını araşdırıblar. Seysmik görüntüləmə və qabaqcıl modelləşdirmənin kombinasiyasından istifadə edərək, bölgənin bu müddət ərzində böyük geoloji dəyişikliklərə məruz qaldığını nümayiş etdiriblər.

Əhəmiyyətli olan odur ki, komanda dağların ətrafında yer qabığının fərqli bir "nöqtəli" qalxma modelini aşkar edib və həmçinin onların altındakı yer qabığının gözləniləndən bir neçə kilometr daha nazik olduğunu aşkar edib. "İtkin" qaya çayın qeyri-adi axarını izah etmək üçün zəruri olan 400 metrlik yüksəklik fərqinə uyğundur. Məqalədə deyilir:

"Başqa sözlə, Uinta dağlarının altındakı torpaq qabıq mantiyaya "sızdıqca" müvəqqəti olaraq çöküb və bu da Yaşıl çayın silsilədən öz kanalını yaratmasına imkan verib. Torpaq yavaş-yavaş yüksəldikcə, çay yüksələn dağları düz kəsərək öz kanalını saxlaya bilib".

Qeyd olunur ki, bu qeyri-adi mənşəyin nəticələri qitədə əhəmiyyətli bir iz buraxıb. Yaşıl çay Kolorado çayına axdıqda, bütün bölgənin coğrafiyasını və biologiyasını kökündən dəyişdirib.

"Milyonlarla il əvvəl Qrin və Kolorado çaylarının birləşməsi Şimali Amerikanın kontinental bölgüsünü dəyişdirib. Bu, Sakit okeana axan çayları Atlantik okeanına axan çaylardan ayıran bir xətt və vəhşi təbiət üçün onların təkamülünə təsir edən yeni yaşayış mühiti sərhədləri yaradıb", - Qlazqo Universitetinin Coğrafiya və yer elmləri məktəbindən tədqiqatın aparıcı müəllifi Adam Smit izah edib.

Onun sözlərinə görə, bu, qitənin son dərəcə vacib bir bölgəsidir.

"Təxminən 150 ildir ki, geoloqlar çayların necə birləşdiyini müzakirə edirlər, bu da xüsusilə tektonik cəhətdən qeyri-aktiv bir bölgədə, əsas geoloji hadisələrin daha az baş verdiyi bir ərazidə mürəkkəb bir məsələdir. Biz inanırıq ki, geologiyada hələ də nisbətən yeni bir anlayış olan litosfer çöküntüsünün çayların birləşib birləşməsi üçün torpağın kifayət qədər aşağı düşməsinə səbəb olduğunu göstərmək üçün kifayət qədər dəlil toplamışıq", - o əlavə edib.