Icma.az
close
up
RU
“İran Əfqanıstanın gününə düşəcək” İqtisadçı professordan mühüm təhlil

“İran Əfqanıstanın gününə düşəcək” İqtisadçı professordan mühüm təhlil

Icma.az, Moderator.az portalına istinadən məlumat yayır.

1. Ümumi müqayisə: Çin - İran (1978–2024)

Hər iki ölkə 1978-1979-cu illərdə ciddi transformasiyaya uğrayıb, sekulyar, dünyəfi ölkə olan Çin xalq respublikası (Çində əhalinin cəmi 7%-i dindardır) ciddi islahatlara başlayıb və ağılagəlməz uğura imza atıb.   İran isə normal (İran əhalisinin 73%-i dindardır) idarəçilik sistemini dağıdıb, Şəriət rejiminə keçid edib və demək olar ki, real olaraq 48 il içərisində bir addım da irəliləməyib, əksinə geri gedib. 

Cədvəldə əsas nəticə çox aydındır:

• Çin: 

o ÜDM: 150 → 18,743 milyard $ (~125 dəfə) 

o Adam başına: 157 → 13,303 $ (~85 dəfə) 

• İran: 

o ÜDM: 78 → 475 milyard $ (~6 dəfə) 

o Adam başına: 2101 → 5190 $ (~2.5 dəfə) 

 Bu o deməkdir:

• Çin struktur transformasiya edib (sənaye + ixrac + texnologiya) 

• İran isə əsasən resurs iqtisadiyyatı (neft) kimi qalıb 

2. İran üzrə daha düzgün müqayisə (1978 dolları ilə)

2025 ÜDM-ni 1978 dollarına çevirmək üçün inflyasiyanı çıxmaq lazımdır.

ABŞ inflyasiyasına görə təxminən:

• 1978 → 2024 qiymət artımı ≈ 4.8–5 dəfə 

Hesab:

• 2025 İran ÜDM ≈ 356 milyard $ (nominal) 

• 1978 dolları ilə: 

o 356 / 5 ≈ 70–75 milyard $ 

Nəticə:

• 1978: 78 milyard $ 

• 2025 (real, 1978 dolları ilə): ~70–75 milyard $ 

 Yəni:

İranın real iqtisadiyyatı 45 il ərzində demək olar ki, artmayıb, hətta bir qədər azalıb.

Bu çox ciddi nəticədir.

3. İranın zəif performansının səbəbləri (obyektiv analiz)

Burada səbəbləri sadə və konkret ayırmaq lazımdır:

1. Müharibə təsiri

• 1980–1988 İran–İraq müharibəsi 

• Kapital və infrastruktur dağıldı 

2. Sanksiyalar

• 1990-lardan başlayaraq 

• 2010-dan sonra xüsusilə ağır

Texnologiya, investisiya və maliyyə girişini məhdudlaşdırdı 

3. Neft asılılığı

• İqtisadiyyat diversifikasiya olunmayıb 

• Neft qiymətlərindən asılıdır 

4. Dövlət dominantlığı

• Böyük sektorlar dövlət və yarı-dövlət strukturlarındadır 

• Effektivlik aşağıdır 

5. Demoqrafik və struktur problemlər

• Gənc əhali, amma iş yerləri çatışmır 

• Beyin axını 

Bu səbəblərin isə əsasında haradan baxsan din amili durur, Şəriət qaydaları durur. 

4. Çin niyə fərqlidir?

Çinin uğurunun əsas səbəbləri:

• 1978-dən sonra bazar islahatları 

• Xarici investisiya açılımı 

• İxrac yönümlü sənayeləşmə 

• Dövlət + bazar hibrid modeli 

Yəni fərq əsasən:

institusional və iqtisadi siyasətdədir

5. Din məsələsi barədə düzgün akademik yanaşma

“İslam iqtisadiyyata dağıdıcı zərbə vurur”

Fakt:

• Əksəriyyət  müsəlman ölkələri zəifdir (İran, Pakistan və s.) 

• Nisbi uğur əldə edən bir neçə ölkə  (BƏƏ, Qətər, Malayziya) ABŞ təsiri altında olduğuna görə buna nail olub

• Dinlər üzrə bütün orta göstəricilərə görə İslam ölkələri ən geridə qalan subyektlərdir. 

Nəticə:

 Problem əsasən  dinlə əlaqədardır. 

Digər faktorlar:

• İdarəetmə keyfiyyəti 

• Hüquq sistemi 

• Açıq iqtisadiyyat 

• Təhsil və texnologiya  və s. də əsasən Şəriət rejimi ilə əlaqədardır. 

Akademik nəticə belə qoyulur:

İqtisadi nəticələri əsasən “institusiyalar” müəyyən edir, din isə bunların kökünü qidalandırır. 

6. İranın gələcəyi barədə

Bu dini qandaldan canını qurtara bilməsə “İran Əfqanıstanın gününə düşəcək”. 

7. Yuxarıdakı cədvəlin əsas güclü nəticəsi

Ən vacib nəticə budur:

-1970-lərdə İran Çindən daha varlı idi (adam başına)

-Bu gün Çin açıq fərqlə qabaqdadır

Bu isə göstərir:

uzunmüddətli inkişafı siyasət və institutlar müəyyən edir

Qısa yekun

• Çin: struktur islahatlar → eksponensial artım 

• İran: müharibə + sanksiya + struktur problemlər → stagnasiya 

• Real (inflyasiyadan təmizlənmiş) hesabla: 

o İran iqtisadiyyatı 1978 səviyyəsində qalıb 

• Səbəb, əsasən: 

o Şəriət rejimi

o idarəetmə modeli 

o iqtisadi siyasət 

o qlobal inteqrasiya səviyyəsi

Saleh Məmmədov, iqtisad elmlər doktoru, professor

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:228
embedMənbə:https://moderator.az
archiveBu xəbər 12 Aprel 2026 15:13 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see300

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see292

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see256

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see244

İtaliyadan Ukraynaya yeni hərbi dəstək: İki peykin radar məlumatları veriləcək

15 Noyabr 2026 22:01see242

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see241

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see238

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

16 Noyabr 2026 00:05see229

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see225

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see223

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see219

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see201

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see201

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see199

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see198

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see194

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see192

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see190

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see182

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see178
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri