İran nüvədən, ABŞ hədədən əl çəkmir Hərb, ya sülh? (TƏHLİL)

Yaxın Şərqdə gərginlik yenidən yüksəlir. Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) ilə İran arasında nüvə proqramı ətrafında aparılan danışıqlar kritik mərhələyə daxil olub. Diplomatik kanallar açıq qalsa da, hər iki tərəfin qırmızı xətləri prosesi mürəkkəbləşdirir. Region və dünya isə bir sual ətrafında düşünür: hərb, ya sülh?

Danışıqlar davam edir, hər iki tərəfin dediyinə görə irəliləyiş əldə olunur, amma yekun razılaşma hələ sual altındadır.

Vaşinqton və Tehran arasında birbaşa və dolayı kanallarla aparılan danışıqlarda əsas mövzu İranın nüvə proqramıdır. ABŞ İranın uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsini aşağı salmasını və beynəlxalq nəzarətin gücləndirilməsini tələb edir. Tehran isə sanksiyaların mərhələli şəkildə ləğvini əsas şərt kimi irəli sürür.

2015-ci ildə imzalanmış Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) razılaşması uzun müddət bu çərçivəni müəyyən etmişdi. Lakin ABŞ-nin sazişdən çıxması və sonrakı sanksiyalar rejimi yenidən gərginlik yaratdı. İndi tərəflər ya yenilənmiş format tapmalı, ya da qarşıdurma riskini qəbul etməlidirlər.

Danışıqlar uğursuz olarsa, hərbi ssenari nə qədər realdır?

Tarix göstərir ki, ABŞ regionda məhdud hərbi əməliyyatlara əl atıb. Donald Tramp üçün hücum planı heç də çətin və qeyri-real görünmür. Ötən ilin yay ayında İranla İsrail arasında 12 günlük müharibə də ABŞ bombardmanları ilə sona çatmışdı. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri İranın nüvə obyektlərini B-2 bombardmançı təyyarələri ilə vurdu. Nəticədə İranın Fordo, Natanz və İsfahandakı nüvə obyektləri sıradan çıxdı. 

İndi də Pentaqonun İrana qarşı bir neçə həftə çəkəcək və müharibəyə çevrilə biləcək genişmiqyaslı hərbi əməliyyat planı var. Nəzərə almaq lazımdır ki, ABŞ-nin Yaxın Şərqdə iki nəhəng təyyarədaşıyan gəmisi var. Onlar F-22 və F-35 qırıcı təyyarələri ilə güclənib. İndi hər şey Trampın islam respublikasına qarşı zərbələr barədə yekun qərarından asılıdır...

Hərbi əməliyyat baş verərsə, əsas hədəf yenə nüvə obyektləri və bununla yanaşı hərbi infrastruktur ola bilər. Lakin İranın ballistik raketlər, regiondakı müttəfiq qüvvələr və xüsusilə Hörmüz boğazı üzərindən enerji daşımalarına təsir imkanları ilə cavab potensialı münaqişəni regional müharibəyə çevirə bilər. 

Lakin Vaşinqton rəsmi olaraq diplomatiyanın prioritet olduğunu bildirir. Bununla belə, bölgədə hərbi mövcudluğun artırılması ehtimalı və bütün variantların masada olması barədə bəyanatlar hərbi ssenarinin tam istisna edilmədiyini göstərir. 

İranın ali rəhbəri Əli Xamenei ölkənin strateji kursunu müəyyən edən əsas fiqurdur. Onun da müharibə və ya ağır hərbi zərbələr ssenarisində bir neçə mümkün planı var: Bayraq ətrafında birləşmə effekti – xarici hücum daxili narazılığı zəiflədərək rejimi qısamüddətli möhkəmləndirə bilər.

İqtisadi çətinliklər və sosial narazılıq artarsa, sistem daxilində güc mübarizəsi dərinləşə bilər. 

Rejim dəyişikliyi ehtimalı isə yalnız genişmiqyaslı və uzunmüddətli qarşıdurma, yaxud daxili elita parçalanması halında mümkündür. Qısa müddətdə belə ssenari zəif görünür.

İran dünya enerji bazarında mühüm oyunçudur. Hörmüz boğazında hər hansı bağlanma və ya təhlükəsizlik riski neft qiymətlərini kəskin artıra bilər. Bu isə qlobal inflyasiya və iqtisadi qeyri-müəyyənliyi dərinləşdirər.

Bundan başqa, regiondakı digər güclər – Rusiya, Çin, Körfəz ölkələri və İsrail prosesdə dolayısı və ya birbaşa rol oynaya bilər. Beləliklə, ABŞ-İran qarşıdurması yalnız ikitərəfli məsələ deyil, geniş geosiyasi balansın tərkib hissəsidir.

Hazırkı mərhələdə ən ehtimal olunan variant nə tam sülh, nə tam müharibə modelidir. Yəni diplomatik kanallar açıq qalır, sanksiyalar və qarşılıqlı təzyiqlər davam edir, hərbi ritorika artır, lakin birbaşa genişmiqyaslı müharibə təxirə salınır.

Məhdud zərbələr və ya "kölgə qarşıdurma" ssenarisi daha real görünür. Lakin səhv hesablamalar və ya qəfil insident vəziyyəti sürətlə dəyişə bilər.

ABŞ və İran arasındakı danışıqlar Yaxın Şərqin gələcəyini müəyyən edə biləcək mərhələdədir. Razılaşma əldə olunarsa, region nisbi sabitlik qazana bilər. Uğursuzluq isə hərbi eskalasiya riskini artıracaq, lakin bu, avtomatik olaraq genişmiqyaslı müharibə demək deyil. Çünki İranın cavab zərbələri çox vaxt uğursuz alınır. Nəticədə ölkə qisas aldığını iddia edir, qarşı tərəf itki vermədiyi üçün sakitləşir. 

İran rejiminin taleyi və Xameneinin aqibəti isə əsasən daxili güc balansından və müharibənin miqyasından asılı olacaq. Qısa müddətdə sistemin çökməsi real görünmür. Uzunmüddətli perspektivdə isə iqtisadi və siyasi təzyiqlər həlledici rol oynaya bilər.

Hazırda dünya diqqətlə gözləyir ki, diplomatiya qalib gələcək, yoxsa, tarix yeni bir regional böhran səhifəsi açacaq...

Ağarza Elçinoğlu