İran Xəzərdə nə dərəcədə güclüdür? ARAŞDIRMA

Xəzər dənizində Bəndər-Ənzəli limanı yaxınlığında İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus, "Nasr" və "Nur" gəmiəleyhinə raketləri ilə təchiz edilmiş "Sina" sinfinə aid ən azı beş gəmi məhv edilib.

İlkin məlumatlara görə, hücumun "F-35I Adir" qırıcılarından atılan qanadlı raketlər və ya "Hermes 900" pilotsuz uçuş aparatları vasitəsilə həyata keçirildiyi ehtimal olunur.

İranın dənizdəki itkiləri 200-dən çox dənizçini əhatə edir və ölkənin Xəzər donanması faktiki olaraq fəaliyyətsiz vəziyyətə düşüb.

“Yeni Sabah” İranın Xəzər dənizindəki hərbi gücü və baş verən hərbi toqquşmalar fonunda Azərbaycanın labüd müdafiə bacarıqlarını araşdırıb:

İran: Xəzərdəki hərbi güc

İranın Xəzər dənizindəki hərbi mövcudluğu son onilliklərdə regionun geosiyasi mənzərəsində mühüm amillərdən birinə çevrilib. Tehran bu qapalı su hövzəsini uzun müddət "sülh və dostluq dənizi" adlandırsa da, sahil xəttinin təhlükəsizliyini qorumaq və enerji resursları üzərində maraqlarını təmin etmək məqsədilə bura ciddi hərbi investisiyalar yatırıb. Xəzər dənizi İranın hərbi dəniz strategiyasında "Şimal Donanması" (4-cü Hərbi Dəniz Bölgəsi) kimi qeyd olunur və qərargahı Ənzəli limanında yerləşir. Digər mühüm bazalar sırasına Astara və Nouşəhr daxildir ki, sonuncu həm də hərbi dəniz akademiyasına ev sahibliyi edir.

İranın Xəzərdəki hərbi gücünün əsasını yerli istehsal olan freqat və patrul katerləri təşkil edir. Donanmanın flaqmanı "Mouc" sinfinə aid olan "Deylaman" freqatıdır. 2023-cü ilin sonlarında istismara daxil edilən bu gəmi müasir radar sistemləri, hava hücumundan müdafiə qurğuları və gəmi əleyhinə raketlərlə təchiz olunub. Bundan əvvəl regionun ən güclü gəmisi hesab olunan "Dəmavənd" freqatı qəzaya uğrasa da, Tehran onun yerini yeni və daha təkmil modifikasiyalarla doldurmağa nail olub. Donanmanın vurucu gücünün digər mühüm hissəsini "Sina" sinfinə məxsus patrul katerləri təşkil edir ki, onlar yüksək manevr qabiliyyəti və "Nur" və ya "Qadir" tipli qanadlı raketləri daşımaq imkanı ilə seçilir.

Tehranın hərbi donanması yalnız suüstü gəmilərlə məhdudlaşmır. İran Xəzərdə sualtı qayıqlardan istifadə edən yeganə ölkələrdən biridir. Kiçikölçülü "Qadir" sinfinə aid sualtı qayıqlar dənizin dayaz sularında gizli əməliyyatlar aparmaq, mina düzmək və torpeda hücumları həyata keçirmək üçün nəzərdə tutulub. Bununla yanaşı, son illərdə İranın dənizdəki fəaliyyətində pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) rolu kəskin artıb. Kəşfiyyat və zərbə təyinatlı dronlar dəniz sahilindəki bazalardan idarə olunaraq geniş su ərazisinə nəzarət etməyə imkan verir.

İranın Xəzərdəki hərbi doktrinası "çəkindirmə" prinsipinə əsaslanır. Bu güc həm dənizdəki neft-qaz platformalarının mühafizəsi, həm də qaçaqmalçılıqla mübarizə üçün istifadə edilsə də, faktiki olaraq regiondakı digər sahilyanı dövlətlərlə güc balansını qorumaq məqsədi daşıyır. Müntəzəm olaraq keçirilən "Dəniz Təhlükəsizliyi Kəməri" kimi təlimlər İranın bu qapalı su hövzəsində həm texnoloji, həm də operativ hazırlığını nümayiş etdirmək üçün mühüm platformadır. Hazırda İranın Şimal Donanması texniki təchizat baxımından Rusiya Xəzər Flotiliyasından sonra regionun ikinci ən böyük hərbi dəniz qüvvəsi hesab olunur.

Azərbaycanın Xəzər dənizindəki hərbi-müdafiə sistemləri

ABŞ və İsrailin 2026-cı ilin fevral ayının sonunda İrana qarşı başlatdığı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar, o cümədən martın 18-də Xəzər dənizindəki İran hərbi katerlərinə endirilən silsilə zərbələr regionun təhlükəsizlik arxitekturasını kökündən dəyişib. Bu gərginlik fonunda Azərbaycanın Xəzərdəki maraqları və hərbi dəniz qüvvələrinin statusu xüsusi aktuallıq kəsb edir. Hazırda Azərbaycanın Xəzər donanması həm texniki təchizatı, həm də strateji hazırlığı baxımından regionun ən mobil və müasir qüvvələrindən biri hesab olunur. Lakin baş verən hərbi münaqişə Azərbaycan üçün birbaşa hərbi təhlükədən daha çox, dolayı risklər — logistik sahədə sığorta xərclərinin artması, enerji infrastrukturunun kibertəhlükəsizliyi və dəniz sularında mümkün təxribat cəhdləri kimi çağırışlar formalaşdırır.

Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələri (HDQ) son illərdə həyata keçirilən modernləşmə proqramı nəticəsində əhəmiyyətli dərəcədə güclənib. Donanmanın tərkibində Sovet dövründən qalma freqat və gözətçi gəmiləri ilə yanaşı, İsrail və Türkiyə ilə hərbi-texniki əməkdaşlıq çərçivəsində əldə edilmiş müasir döyüş vahidləri əsas yer tutur. Xüsusilə "Sa'ar 62" tipli sürətli raket və patrul katerləri, "Spike-NLOS" yüksək dəqiqlikli raket sistemləri ilə təchiz olunaraq Xəzərin Azərbaycan sektorunda həm sahil boyu, həm də strateji neft-qaz platformalarının mühafizəsini tam təmin edir. Eyni zamanda, HDQ-nin xüsusi təyinatlı bölmələri ("Dəniz pişikləri") dənizdə terrorçuluğa və diversiya qruplarına qarşı mübarizədə yüksək peşəkarlığa malikdir.

Beynəlxalq hərbi reytinqlərdə ("Global Firepower 2026") Azərbaycanın dəniz gücü 145 ölkə arasında 34-cü yerdə qərarlaşaraq, Xəzər hövzəsində Rusiya və zərbələr nəticəsində zəifləmiş İrandan sonra əhəmiyyətli mövqedədir. Lakin mövcud münaqişə şəraitində ən böyük risk faktorlarından biri İranın asimmetrik cavab tədbirləri çərçivəsində dəniz yollarını minalaması və ya PUA-lar vasitəsilə regionun enerji tranziti qovşaq raketləri ilə təzyiq göstərmə ehtimalıdır. Azərbaycanın dənizdəki hərbi gücü məhz bu cür qeyri-konvensional təhlükələrin qarşısını almağa, xüsusilə Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Cənub Qaz Dəhlizi kimi qlobal əhəmiyyətli layihələrin dəniz seqmentini qorumağa fokuslanıb.

Regionun mürəkkəb geosiyasi mənzərəsi Azərbaycanı "balanslaşdırılmış dəniz diplomatiyası" yürütməyə vadar edir. ABŞ-ın İranın Xəzər bazalarına endirdiyi zərbələr Azərbaycan üçün hər hansı birbaşa hərbi hədəf yaratmasa da, Bakı dənizdəki hərbi hazırlığını ən yüksək səviyyəyə çatdırıb. "Orta Dəhliz"in (Trans-Xəzər marşrutu) təhlükəsizliyi üçün Azərbaycan həm Türkiyə, həm də Qazaxıstanla dənizdə koordinasiyalı fəaliyyəti gücləndirir. Beləliklə, Azərbaycanın Xəzərdəki hərbi gücü hazırda yalnız müdafiə xarakteri daşımır, həm də regionun iqtisadi sabitliyinin və beynəlxalq enerji təhlükəsizliyinin əsas qarantı rolunda çıxış edir.