İrandakı rejim uçurumun kənarındadır Tramp zərbə qərarı verəcəkmi?

Dünəndən etibarən İranda etirazların miqyası kiçilməyə başlayıb. Tramp isə bildirib ki, artıq İranda qətllər dayandırılıb.

Bununla belə son bir həftə ərzində İranda hakim rejimə qarşı kütləvi etirazlar indiyədək görünməmiş miqyasda olub. Ölkənin 86 yaşlı ali rəhbəri, ayətullah Əli Xamenei və onun ətrafı baş verənləri İslam Respublikasının mövcudluğuna, eləcə də öz şəxsi təhlükəsizliklərinə birbaşa təhdid kimi qiymətləndirir və buna görə də kobud zorakılıq metodlarına əl atıb.

Ayətullahların 47 illik hakimiyyəti fonunda İran əhalisinin böyük əksəriyyəti artıq açıq şəkildə belə qənaətə gəlib ki, rejim həm xalqa, həm də ölkədə yaşayan digər icmalara verdiyi sosial-iqtisadi rifah vədlərini yerinə yetirməyib. Bir çoxları davam edən etirazların 1979-cu ildə şah Məhəmməd Rza Pəhləvinin devrilməsi kimi hakimiyyətin süqutuna gətirib çıxaracağına ümid etsə də, analitiklər bu gözləntilərdə müəyyən özünüaldatma elementlərinin olduğunu bildirirlər. Onların fikrincə, ABŞ başda olmaqla güclü xarici müdaxilə baş vermədikcə, Tehran rejimi üsyanı zor gücü ilə boğmağa çalışacaq.

Etirazlar fonunda hakimiyyət ölkədə internetə çıxışı faktiki olaraq tam dayandırıb. Bu səbəbdən İrandan daxil olan məlumatlar məhdud və ziddiyyətlidir.  Ancaq "Human Rights Activist News Agency" (HRANA) təşkilatının məlumatına görə təhlükəsizlik qüvvələrinin sərt müdaxiləsi nəticəsində ölənlərin sayı 2 615-ə yüksəlib, 18 470 nəfər isə həbs edilib. Onlardan 153-nüntəhlükəsizlik qüvvəsi əməkdaşının olduğu vurğulanır. Digərlətrinin etirazçılar və etirazlarla əlaqəsi olmayan mülki şəxs olduğunu bildirilir. Rəsmi mənbələr hələlik dəqiq rəqəmləri açıqlamır.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp bir neçə gün əvvəl etirazçıların öldürülməsi dayandırılmayana qədər İranla bütün diplomatik təmasları ləğv etdiyini açıqlayıb. Bununla yanaşı, Tramp İranla biznes aparan bütün ölkələrin mallarına ABŞ-də əlavə 25 faiz gömrük rüsumu tətbiq ediləcəyini elan edib. Hazırda İranın əsas ticarət tərəfdaşı Çin olaraq qalır. Onu İraq, BƏƏ, Türkiyə və Hindistan izləyir.

“Bloomberg” agentliyi yazır ki, Hindistanın Rusiya və İranla ticarəti səbəbindən ABŞ-də artıq 50 faizlik rüsumlarla üzləşməsi Dehlini geri addım atmağa məcbur edib. Nəticədə Hindistan İrana düyü ixracını dayandırıb ki, bu da İran əhalisi üçün strateji əhəmiyyətli ərzaq məhsulunun qiymətlərinin kəskin artmasına səbəb olacaq.

Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, Trampın yeni rüsum qərarları Çinlə əldə olunmuş kövrək ticarət razılaşmasını da poza bilər. Pekin artıq bu təhdidləri “iqtisadi məcburetmə” kimi qiymətləndirərək cavab tədbirləri görəcəyini bəyan edib.

ABŞ-də yerləşən Beynəlxalq Böhran Qrupunun iran üzrə eksperti Əli Vaez “The New York Times”a müsahibəsində bildirir ki, rejim mövcud narazılığın səbəblərini aradan qaldırmaq iqtidarında deyil və sadəcə vaxt qazanmağa çalışır: “Rejim narazılığı boğa bilər, amma onu aradan qaldıra bilməz. İran cəmiyyətinin qəzəbi heç yerə yox olmayacaq.”

“Demokratiyaları Müdafiə Fondu”nun analitiki Riçard Qoldberqin fikrincə isə, Tramp artıq iqtisadi və diplomatik təzyiq mexanizmlərini işə salıb və onun əlində daha geniş planların olması istisna deyil. O, ABŞ-nin kiber və hərbi imkanlarının İranın müdafiə potensialını dəfələrlə üstələdiyini vurğulayır.

Buna baxmayaraq, Bəhreyndə yerləşən AGU institutunun iranşünası Əli Alfoneh hesab edir ki, İran rejiminin süqutu nə qaçılmazdır, nə də mütləqdir. Onun fikrincə, Xamenei ya Trampa ciddi güzəştlərə getməli, ya da sürətli daxili parçalanma riski ilə üzləşməlidir. Alfoneh həmçinin xəbərdarlıq edir ki, ABŞ-nin mümkün hərbi müdaxiləsi İranın regionun enerji infrastrukturuna cavab zərbəsi endirməsinə gətirib çıxara və qlobal iqtisadiyyata ciddi zərər vura bilər.

Ekspertlərin ümumi qənaətinə görə, İranda baş verənlər rejimin dərin struktur böhranını üzə çıxarır. Hakimiyyət bu mərhələdən müvəqqəti olaraq çıxa bilsə də, cəmiyyətlə dövlət arasında qarşıdurmanın yeni mərhələsi qaçılmaz görünür.

 “AzPolitika.info”