İşğalın acı fəsadları ŞƏRH

​31 avqust 1993-cü il tarixi Azərbaycanın müasir tarixinə ən kədərli səhifələrdən biri kimi yazılmışdır. Həmin gün Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Qubadlı rayonunun işğal edilməsi nəinki hərbi-strateji baxımdan ağır zərbə oldu, həm də regionun insani, mədəni, sosial-iqtisadi və ekoloji mənzərəsini kökündən dəyişən dərin fəsadlara yol açdı. İşğala qədər özünün zəngin təbiəti, inkişaf etmiş kənd təsərrüfatı, emal sənayesi və qədim tarixi ilə tanınan Qubadlı rayonu 27 ildən çox davam edən təcavüz dövründə misli görünməmiş dağıntı və vandalizmə məruz qaldı.

​İşğalın gətirdiyi ən ağır fəsad birbaşa insan faktoruna dəyən zərbə idi. İşğal nəticəsində 30 min nəfərdən çox Qubadlı sakini doğma ocaqlarından, dədə-baba torpaqlarından didərgin düşərək respublikanın müxtəlif şəhər və rayonlarında, çadır düşərgələrində, yararsız yataqxanalarda ağır köçkünlük şəraitində yaşamağa məcbur oldu. Qubadlının müdafiəsi uğrunda gedən döyüşlərdə yüzlərlə soydaşımız qəhrəmancasına şəhid oldu, yüzlərlə insan yaralanaraq əlil qaldı, bir çox mülki şəxs isə əsir və itkin düşərək sonrakı illərdə ailələrinə dərin mənəvi əzablar yaşatdı. Bütün bir nəsil doğma yurd həsrəti ilə, öz sosial-mədəni mühitindən ayrı böyümək məcburiyyətində qaldı.

​İşğal illərində Qubadlının zəngin mədəni və tarixi irsi məqsədyönlü şəkildə məhv edildi və ya saxtalaşdırıldı. Rayon ərazisində yerləşən qədim alban məbədləri, türbələr, daş heykəllər, XVIII əsrə ait məşhur Laləzar körpüsü və Əli Mirzə körpüsü, eləcə də digər tarixi abidələr dağıdıldı və talamaya məruz qaldı. Qubadlı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi daxil olmaqla onlarla mədəniyyət müəssisəsi, kitabxanalar və məktəblər qarət edildi; muzeydə saxlanılan 5 mindən çox nadir eksponat, qədim xalçalar, qiymətli əşyalar və tarixi sənədlər Ermənistana daşındı. Xalqımızın mənəviyyatına vurulan ən böyük zərbələrdən biri kimi, rayondakı məscidlər təhqir olundu, bir çoxu dağıdıldı və ya mal-qara saxlanan tövləyə çevrildi.

​Sosial-iqtisadi və ekoloji sahədə də miqyası ölçülməz dağıntılar törədildi. Rayon mərkəzi daxil olmaqla 90-dan çox kənd tamamilə xarabalığa çevrildi, mülki əhalinin evləri, xəstəxanalar, uşaq bağçaları, rabitə və elektrik xətləri sökülərək tikinti materialı kimi daşındı. Eyni zamanda, Ermənistan tərəfindən genişmiqyaslı ekoloji terror həyata keçirildi: Qubadlının nadir meşə zolaqları, xüsusən də qiymətli qoz, palıd və şabalıd ağacları kütləvi şəkildə kəsilərək material kimi istifadə olundu. Rayonun ərazisindən keçən Bərgüşad və Həkəri çayları kimyəvi tullantılarla çirkləndirildi, təbiətə və biomüxtəlifliyə ciddi zərər vuruldu. Bundan ilhamlanan düşmən, azad olunacaq ərazilərdə insan həyatını təhlükəyə atmaq üçün yüzlərlə hektar kənd təsərrüfatı torpağını, yolları və yaşayış məntəqələrini kütləvi şəkildə minaladı.

​Lakin işğalın gətirdiyi bu ağır və acı fəsadlar Azərbaycan xalqının inamını, döyüş ruhunu və doğma torpaqlarına qayıtmaq iradəsini sarsıda bilmədi. 2020-ci ilin sentyabrında başlayan 44 günlük Vətən Müharibəsində Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi, möhkəm siyasi iradəsi, dəmir mantıq və uzaqgörən hərbi-siyasi strategiyası sayəsində Şanlı Azərbaycan Ordusu tarixi ədaləti bərpa etdi.

​Ali Baş Komandan İlham Əliyevin birbaşa rəhbərliyi və əmrləri altında həyata keçirilən Qubadlı əməliyyatı Vətən Müharibəsinin ən mühüm və strateji hərbi mərhələlərindən biri kimi tarixə düşdü. Cəbrayıl və Zəngilan istiqamətlərindən sürətlə irəliləyən Azərbaycan Ordusu çətin dağlıq relyefə və düşmənin qurduğu möhkəm istehkamlara baxmayaraq, yüksək peşəkarlıq və qəhrəmanlıq nümayiş etdirdi. Rayonun strateji yüksəklikləri, o cümlədən Xanlıq və digər mühüm məntəqələr düşməndən təmizləndi. Nəhayət, 25 oktyabr 2020-ci il tarixində Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa müraciətində Qubadlı şəhərinin və rayonun kəndlərinin işğaldan azad olunduğu müjdəsini verdi. Qubadlının azad edilməsi hərbi cəhətdən Laçın koridoruna nəzarəti təmin etdi və müharibənin taleyini həll edən zəfər yürüşünün ən mühüm dayaq nöqtəsinə çevrildi. 27 ildən sonra Qubadlıda yenidən Azərbaycanın üçrəngli dövlət bayrağı ucaldıldı və xalqımızın tapdanmış mənəvi qüruru tam bərpa olundu.

​Bu gün Prezident İlham Əliyevin xüsusi diqqət və rəhbərliyi ilə Qubadlıda genişmiqyaslı bərpa, yenidenqurma və Böyük Qayıdış layihələri sürətlə həyata keçirilir. İşğalın 27 illik acı fəsadları addım-addım aradan qaldırılır: ərazilər minalardan təmizlənir, modern yol-nəqliyyat infrastruktur şəbəkəsi (o cümlədən Xudafərin-Qubadlı-Laçın avtomobil yolu) çəkilir, elektrik və su təchizatı sıfırdan bərpa olunur. "Yaşıl enerji" zonası elan edilən Qubadlıda müasir yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, xəstəxanaların və "Ağıllı kənd" konsepsiyasına uyğun yaşayış məntəqələrinin təməli qoyulur.

​Nəticə etibarilə, Qubadlı artıq faciənin, dərdin və işğal fəsadlarının deyil, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qazanılmış Böyük Zəfərin, milli dirçəlişin və doğma yurduna qayıdan xalqımızın parlaq gələcəyinin simvoludur.

Vüsal Hüseynov

YAP Xocavənd rayon təşkilatının sədri