İsrailə qarşı çıxan yəhudilər Hassidiklər kimdir?

Dünyada minlərlə din, inanc və etnoslar sistemi mövcuddur. Hər bir dinin daxilində isə zamanla fərqli dünyagörüşləri, təriqətlər və cərəyanlar formalaşıb. Bəziləri geniş kütlələrə tanışdır, bəziləri isə özlərini cəmiyyətin qalan hissəsindən mümkün qədər uzaq tutaraq qapalı həyat tərzi keçirirlər. Bu cərəyanların bəzilərinin qaydaları, inancları və gündəlik həyat prinsipləri kənardan baxanda olduqca qeyri-adi görünə bilər. Bəzən bir geyim, saç düzümü, qidalanma qaydası və ya adi hesab etdiyimiz texnologiyadan imtina bütöv bir dini dünyagörüşünün göstəricisinə çevrilir. Elə icmalar da var ki, onların daxilində eyni dinə mənsub insanlar belə dövlət, siyasət və müasir həyatla bağlı tamamilə fərqli mövqelər tuturlar.

Modern.az-ın yeni “Dünyanın rəngləri” rubrikasında müxtəlif ölkələrdə dinlərin, xalqların daxilində formalaşmış, həyat tərzi və inancları ilə seçilən belə cərəyanlardan bəhs edəcəyik. Onların necə yarandığını, nəyə inandıqlarını, gündəlik həyatlarını hansı qaydaların müəyyənləşdirdiyini və cəmiyyətin qalan hissəsinə münasibətlərini araşdıracağıq.

Rubrikanın ilk qəhrəmanları isə küçədə uzaqdan belə seçilən görünüşləri ilə diqqət çəkən, lakin arxasında daha mürəkkəb dini və sosial dünya dayanan Hassidi yəhudilərdir.

Qara geyim, uzun saqqal, qulaqların yanından sallanan buruq saçlar, xüsusi papaqlar, sərt dini qaydalar və bəzi hallarda müasir dünyadan müəyyən məsafə saxlamaq...

Bəs bütün bunların arxasında nə dayanır? Hassidiklər niyə belə yaşayırlar, onları digər yəhudi icmalarından fərqləndirən nədir və ən maraqlısı - onların hamısı İsrail dövlətinə eyni münasibəti bəsləyirmi?

Qara geyim, buruq saçlar və fərqli həyat: Hassidik yəhudilər kimdir?

Küçədə onları görəndə ilk diqqət çəkən qara geyimləri, uzun saqqalları və qulaqlarının yanından sallanan buruq saçları olur. Kişilərin başındakı iri papaqlar, qadınların qapalı geyimləri, bəzi məhəllələrdə yalnız öz icmaları daxilində yaşamağa üstünlük vermələri və gündəlik həyatın çoxsaylı dini qaydalarla tənzimlənməsi onları digər insanlardan ciddi şəkildə fərqləndirir.

Söhbət Hassidik yəhudilərdən gedir. XVIII əsrdə Şərqi Avropada formalaşan Hassidizm zamanla müxtəlif dini icmalara və “sülalələrə” bölünüb. Bu gün onların ən böyük icmaları İsrail və ABŞ-də, xüsusilə Nyu-York ətrafında yaşayır. Lakin “Hassidik yəhudi” ifadəsi vahid həyat tərzi və ya vahid siyasi mövqe demək deyil. Müxtəlif qrupların dini qaydaları, geyimləri və hətta İsrail dövlətinə münasibəti bir-birindən fərqlənə bilir.

Onları fərqləndirən nədir?

Hassidik həyatın mərkəzində Tövratın və yəhudi dini qanunlarının gündəlik həyata mümkün qədər geniş şəkildə tətbiqi dayanır. Bu qaydalar yalnız ibadətlə məhdudlaşmır. Geyimdən qidalanmaya, ailə münasibətlərindən təhsilə, iş rejimindən şənbə gününün keçirilməsinə qədər həyatın müxtəlif sahələrini əhatə edir.

Hassidik icmaların böyük hissəsində kişilər qara kostyum, ağ köynək və ənənəvi baş geyimlərindən istifadə edirlər. Saqqal saxlamaq və qulaqların yanındakı saçları-peyot adlandırılan buruq telləri-uzatmaq da bəzi qrupların ən tanınan xüsusiyyətlərindəndir.

Qadınların geyimində isə təvazökarlıq prinsipi əsas götürülür. Bir çox icmada qadınlar bədəni geniş şəkildə örtən geyimlərdən istifadə edirlər. Evli qadınların saçlarını örtməsi də dini qaydaların bir hissəsidir. Bunun üçün yaylıq, şərf və ya parikdən istifadə edilə bilər.

Rebbe kimdir?

Hassidik icmaların başqa mühüm xüsusiyyəti Rebbe İnstitutudur. Rebbe sadəcə dini mərasimləri idarə edən ravvin deyil. Müəyyən Hassidik icmalarda o, ardıcıllar üçün həm dini, həm də şəxsi məsələlərdə böyük nüfuza malik mənəvi lider hesab olunur. Hassidik ənənədə müxtəlif “sülalələr” məhz bu dini liderlərin adı ilə tanınır. Buna görə eyni şəhərdə yaşayan iki Hassidik icma arasında belə geyimdən ibadət formasına, gündəlik davranışlardan siyasi mövqeyə qədər ciddi fərqlər ola bilər.

Şənbə günü həyat dayanır

Hassidik həyatın ən maraqlı tərəflərindən biri Şabbat, yəni şənbə günüdür. Yəhudi dini qaydalarına ciddi əməl edən icmalarda cümə günü gün batımından şənbə günü gün batımına qədər bir sıra işlərdən imtina edilir. Elektrik cihazlarından istifadə, avtomobil sürmək və müxtəlif gündəlik fəaliyyətlər dini qaydalara uyğun şəkildə məhdudlaşdırılır. Bəzi icmalarda bu qaydalara uyğunlaşmaq üçün xüsusi texniki həllər belə yaradılıb. Məsələn, Şabbat zamanı sərnişinlərin dini qaydalara uyğun hərəkət edə bilməsi üçün xüsusi rejimdə işləyən liftlərdən istifadə olunur.

Telefon, internet və müasir dünya

Hassidik icmaların müasir texnologiyalara münasibəti də eyni deyil. Bəzi qruplar internet və smartfon istifadəsinə ciddi məhdudiyyətlər qoyur, bəzi icmalarda isə yalnız müəyyən filtr və nəzarət sistemlərindən keçən texnologiyalardan istifadə edilir. Bunun əsas səbəbi dünyəvi mədəniyyətin və internetdəki məzmunun icmanın dini həyatına təsir göstərməsinin qarşısını almaqdır. Lakin burada da bütün Hassidikləri eyni çərçivəyə salmaq düzgün olmaz. Müxtəlif icmaların texnologiyaya münasibəti fərqlidir.

Bəs İsrail dövlətinə münasibətləri necədir?

Hassidik yəhudilər haqqında danışarkən ən çox diqqət çəkən məsələlərdən biri də budur. Onların hamısı İsrail dövlətinə qarşı deyil. Hassidik dünyada İsrail dövlətinə münasibət geniş spektr təşkil edir. Bəzi qruplar İsrail dövlətini qəbul edir, onun siyasi sistemində iştirak edir və dövlət qurumları ilə əməkdaşlıq edir. Digər qruplar isə siyasi sionizmdən uzaq dayanır və daha neytral mövqe tutur. Amma bunun əks qütbündə açıq anti-sionist Hassidik icmalar da var. Bunların ən məşhurlarından biri Satmar icmasıdır. Satmar dini baxımdan anti-sionist mövqedədir və müasir İsrail dövlətinin yaradılmasını yəhudi dini baxımından qəbul etmir. Onların yanaşmasına görə, yəhudilərin siyasi suverenliyinin insan iradəsi ilə yaradılması dini baxımdan qəbulolunan proses deyil və messian dövrü gəlməmiş belə bir dövlətin qurulması doğru hesab edilmir. Satmarın öz mənbələrində də sionizm və müasir dövlət suverenliyi açıq şəkildə bir-birindən ayrılır. Bu baxımdan maraqlı paradoks ortaya çıxır. Belə ki, İsrail dövlətinin mövcudluğuna qarşı çıxan, lakin İsrail torpağını müqəddəs hesab edən yəhudi icmaları var. Yəni anti-sionist Hassidiklər İsrail torpağına və orada yaşayan yəhudilərə qarşı olduqları üçün deyil, müasir dövlətin yaradılmasının dini baxımdan düzgün olmadığına inandıqları üçün bu mövqeni müdafiə edirlər.

Niyə özlərini cəmiyyətdən ayrı saxlayırlar?

Hassidik icmaların bir hissəsində qapalı həyat tərzi dini və mədəni kimliyin qorunmasının əsas vasitələrindən biri hesab olunur. Onların öz məktəbləri, sinaqoqları, xeyriyyə qurumları, mağazaları və müxtəlif icma strukturları mövcuddur. Yəhudi dini ənənəsinin və Yiddish dilinin qorunması da bəzi icmalarda xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Nyu-Yorkun bəzi ərazilərində və İsrailin müəyyən şəhər və məhəllələrində Hassidik icmaların özünəməxsus həyat tərzini açıq şəkildə görmək mümkündür.

Eyni din, fərqli dünyalar

Hassidik yəhudiləri yalnız qara geyimləri, saqqalları və buruq saçları ilə tanımaq onların dünyasını tam izah etmir. Bu icmaların daxilində belə böyük fərqlər var. Biri İsrail dövlətinin siyasi sistemində iştirak edə bilər, digəri sionizmdən uzaq dayana bilər, başqa bir qrup isə dövlətin özünü dini baxımdan qəbul etməyə bilər. Məhz buna görə Hassidizm tək bir “qapalı icma” deyil, müxtəlif dini ənənələri, qaydaları və siyasi baxışları olan böyük bir dünyadır.