Icma.az
close
up
RU
İtmiş qitə Pannotiya: Coğrafiya dərsliklərini dəyişə biləcək müzakirə

İtmiş qitə Pannotiya: Coğrafiya dərsliklərini dəyişə biləcək müzakirə

Qaynarinfo saytına istinadən Icma.az xəbər verir.

Yer kürəsi insan təsəvvürünü aşan zaman miqyasında dəyişir. Yüz, min, hətta on min il əvvəl heç birimiz mövcud olmasaq da, planetimiz əsasən bugünkü formasına bənzəyirdi. Lakin qitələrin və okeanların real hərəkətini anlamaq üçün baxış bucağını çox daha qədim dövrlərə yönəltmək lazımdır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, dünyanın tək bir super qitədən ibarət olduğu son dövr təxminən 200 milyon il əvvələ təsadüf edir. Dinozavrların Pangea adlanan bu qitədə yeni-yeni görünməyə başladığı vaxtdan bəri Yer səthi tanıdığımız yeddi qitəli quruluşa doğru fasiləsiz dəyişir.

Bu qədər böyük zaman kəsiklərində keçmişin dəqiq mənzərəsini yaratmaq asan deyil. Pangeadan əvvəl Rodiniya və Nuna kimi iri quru kütlələrinin mövcudluğu elmi ictimaiyyətdə böyük ölçüdə qəbul edilir. Lakin bu "nəhəng adlar”dan kənara çıxıldıqda yer elmləri üzrə mütəxəssislər arasında qızğın müzakirələr başlayır. Bu mübahisələrin mərkəzində isə son illərin ən çox danışılan və eyni zamanda ən sirli quru parçası dayanır: Pannotiya.

Cənubun sirli super qitəsi

Pannotiyanın mövcudluğunu qəbul edən alimlərə görə bu qitə planetin tarazlığını kökündən dəyişən gücə malik olub. Bu gün Yer səthindəki quru sahələrinin təxminən üçdə ikisi Şimal yarımkürəsində yerləşdiyi halda, yunanca "bütün cənub” mənasını verən Pannotiya demək olar ki, tamamilə ekvatorun cənubunda mövcud idi.

Super qitə üçün ömrü olduqca qısa sayılırdı. Təxminən 600 milyon il əvvəl formalaşdığı və cəmi 40 milyon il sonra parçalandığı ehtimal olunur. Bu müddət Pangea və ya Rodiniyanın ömrünün dörddə birindən də az olsa da, yaratdığı təsirin miqyası böyük olub.

Alimlərin fikrincə, Pannotiyanın birləşməsi ilə dəniz səviyyəsinin kəskin azalması Yer kürəsini son dərəcə soyuq "buz evi” dövrünə sürükləyə bilərdi. Daha sonra baş verən parçalanma isə canlı aləmində sürətli müxtəlifləşmə ilə xarakterizə olunan məşhur Kembri partlayışını tetikləmiş ola bilər.

1970-ci illərdən etibarən geoloji qeydlərdə yer alan Pannotiya anlayışı uzun müddət fosil məlumatları, okean kimyası və zirkon yaş ölçmələri ilə dəstəklənib. Bir çox mütəxəssis üçün bu super qitənin mövcudluğu mübahisəsiz fakt kimi qəbul edilirdi. Lakin təxminən 25 il əvvəl ölçmə texnologiyalarının inkişafı ilə bu mənzərə dəyişməyə başladı. Paleomaqnit məlumatlar və daha dəqiq tarixləndirmə üsulları Pannotiya ilə bağlı şübhələri artırdı.

Var idi, yoxsa yox?

Pannotiyanın mövcudluğunu sual altına alan əsas problem, sübut kimi göstərilən süxurların və toqquşma izlərinin tarixləri ilə bağlıdır. Super qitənin yaranması ilə əlaqələndirilən bəzi qayaların əslində daha gənc olduğu müəyyən edilib. Bundan əlavə, qitənin parçalanmasından sonra formalaşmalı olan bəzi geoloji qatların birləşmədən xeyli əvvəl mövcud olduğu aşkarlanıb. Birbaşa sübutlar zəiflədikcə, dolayı arqumentlər də inandırıcılığını itirib.

Məsələnin məntiqi tərəfi də diqqət çəkir. Əgər Pannotiya həqiqətən mövcud olubsa, super qitə dövrü gözləniləndən xeyli sürətli keçmiş sayılmalıdır. Bu isə Yer kürəsinin dərin qatlarında bu prosesi sürətləndirən böyük dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. Belə bir vəziyyətdə növbəti super qitənin formalaşmasının artıq yaxınlaşdığı ehtimal edilərdi.

Bu gün yer elmləri üzrə mütəxəssislərin bir qismi Pannotiyanı real super qitə kimi qəbul etdiyi halda, digərləri onu Pangeaya aparan yolda tamamlanmamış bir mərhələ və ya keçid forması hesab edir. Hətta bəzi yanaşmalara görə Pannotiya heç vaxt bütün hissələri ilə vahid blok halına gələ bilməyib və birləşməyə çalışdığı anda parçalanmağa başlayıb.

Nəticə nə olursa-olsun, bu qeyri-müəyyənlik elmin təbiətinə xas olan sağlam marağı gücləndirir. Pannotiya real super qitə də ola bilər, keçici bir birləşmə də. Hər iki halda, Yer kürəsinin təkamülündə dərin iz buraxdığı şübhəsizdir. Milyonlarla ildir yerində duran qayalar öz hekayəsini tam açmaq üçün bəlkə də bir az daha zaman istəyir. Bu müddətdə əldə edilən hər yeni məlumat üzərində yaşadığımız bu nəhəng tapmacanın parçalarını bir qədər də yerinə oturdacaq.

Aydın

Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:204
embedMənbə:https://qaynarinfo.az
archiveBu xəbər 16 Yanvar 2026 00:10 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Azərbaycanla tərəfdaşlıq yeni inkişaf perspektivləri açır

21 Noyabr 2026 20:18see383

Parisdə bugünkü etirazlara 21 mindən çox şəxs qatılıb

21 Noyabr 2026 21:24see255

Dünya iqtisadiyyatı təhlükə qarşısındadır KİV

22 Noyabr 2026 07:02see249

Azərbaycanda regional tədris mərkəzinin yaradılması Dünya Bankı ilə müzakirə edilib

21 Noyabr 2026 15:42see246

BOKT nin rəhbərliyinə təyinat olub

21 Noyabr 2026 14:31see245

Ekspert: Dövlət idarəçiliyinin rəqəmsallaşdırılması Azərbaycan iqtisadiyyatının rəqabət qabiliyyətini artırır

21 Noyabr 2026 17:24see245

Fermer ucuz satır, alıcı baha alır: Qiymət fərqi harada yaranır?

21 Noyabr 2026 14:38see242

Qızıl gələn il ucuzlaşacaq

21 Noyabr 2026 16:40see239

La Liqa: Derbidə “sülh”

22 Noyabr 2026 00:06see238

Mehriban Əliyeva və qızlarından Vyetnam mədəniyyətinə zərif ehtiram Foto

21 Noyabr 2026 15:21see238

Samvel Karapetyan: “Paşinyan müalicə olunmalıdır”

21 Noyabr 2026 17:14see230

Sumqayıtda gənc oğlan qətlə yetirilib

22 Noyabr 2026 04:55see223

SEPAH ABŞ nin hərbi bazalarını hədəf aldı

22 Noyabr 2026 00:43see220

Allah uzaq tutsun, amma müharibə bizim işimizdir Hakan Fidan

22 Noyabr 2026 02:18see220

Türkiyə Super Liqası: “Qalatasaray” evdə sevindi

22 Noyabr 2026 00:13see219

2026 cı ilin sonunda almaq üçün ən sərfəli iPhone modelləri

21 Noyabr 2026 21:07see219

İbrahim Kalın HƏMAS nümayəndə heyəti ilə Qəzzada atəşkəsi müzakirə etdi

22 Noyabr 2026 00:03see218

İran Bəhreyndə sənaye müəssisəsinə zərbə endirdi

22 Noyabr 2026 00:23see218

Ötən gün götürülən narkotik vasitələrin həcmi açıqlandı

21 Noyabr 2026 16:00see217

Milton qasırğası ABŞ də yaşayan azərbaycanlıların evlərini də vurdu

22 Noyabr 2026 07:05see213
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri