İtmiş qitə Pannotiya: Coğrafiya dərsliklərini dəyişə biləcək müzakirə

Yer kürəsi insan təsəvvürünü aşan zaman miqyasında dəyişir. Yüz, min, hətta on min il əvvəl heç birimiz mövcud olmasaq da, planetimiz əsasən bugünkü formasına bənzəyirdi. Lakin qitələrin və okeanların real hərəkətini anlamaq üçün baxış bucağını çox daha qədim dövrlərə yönəltmək lazımdır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, dünyanın tək bir super qitədən ibarət olduğu son dövr təxminən 200 milyon il əvvələ təsadüf edir. Dinozavrların Pangea adlanan bu qitədə yeni-yeni görünməyə başladığı vaxtdan bəri Yer səthi tanıdığımız yeddi qitəli quruluşa doğru fasiləsiz dəyişir.

Bu qədər böyük zaman kəsiklərində keçmişin dəqiq mənzərəsini yaratmaq asan deyil. Pangeadan əvvəl Rodiniya və Nuna kimi iri quru kütlələrinin mövcudluğu elmi ictimaiyyətdə böyük ölçüdə qəbul edilir. Lakin bu "nəhəng adlar”dan kənara çıxıldıqda yer elmləri üzrə mütəxəssislər arasında qızğın müzakirələr başlayır. Bu mübahisələrin mərkəzində isə son illərin ən çox danışılan və eyni zamanda ən sirli quru parçası dayanır: Pannotiya.

Cənubun sirli super qitəsi

Pannotiyanın mövcudluğunu qəbul edən alimlərə görə bu qitə planetin tarazlığını kökündən dəyişən gücə malik olub. Bu gün Yer səthindəki quru sahələrinin təxminən üçdə ikisi Şimal yarımkürəsində yerləşdiyi halda, yunanca "bütün cənub” mənasını verən Pannotiya demək olar ki, tamamilə ekvatorun cənubunda mövcud idi.

Super qitə üçün ömrü olduqca qısa sayılırdı. Təxminən 600 milyon il əvvəl formalaşdığı və cəmi 40 milyon il sonra parçalandığı ehtimal olunur. Bu müddət Pangea və ya Rodiniyanın ömrünün dörddə birindən də az olsa da, yaratdığı təsirin miqyası böyük olub.

Alimlərin fikrincə, Pannotiyanın birləşməsi ilə dəniz səviyyəsinin kəskin azalması Yer kürəsini son dərəcə soyuq "buz evi” dövrünə sürükləyə bilərdi. Daha sonra baş verən parçalanma isə canlı aləmində sürətli müxtəlifləşmə ilə xarakterizə olunan məşhur Kembri partlayışını tetikləmiş ola bilər.

1970-ci illərdən etibarən geoloji qeydlərdə yer alan Pannotiya anlayışı uzun müddət fosil məlumatları, okean kimyası və zirkon yaş ölçmələri ilə dəstəklənib. Bir çox mütəxəssis üçün bu super qitənin mövcudluğu mübahisəsiz fakt kimi qəbul edilirdi. Lakin təxminən 25 il əvvəl ölçmə texnologiyalarının inkişafı ilə bu mənzərə dəyişməyə başladı. Paleomaqnit məlumatlar və daha dəqiq tarixləndirmə üsulları Pannotiya ilə bağlı şübhələri artırdı.

Var idi, yoxsa yox?

Pannotiyanın mövcudluğunu sual altına alan əsas problem, sübut kimi göstərilən süxurların və toqquşma izlərinin tarixləri ilə bağlıdır. Super qitənin yaranması ilə əlaqələndirilən bəzi qayaların əslində daha gənc olduğu müəyyən edilib. Bundan əlavə, qitənin parçalanmasından sonra formalaşmalı olan bəzi geoloji qatların birləşmədən xeyli əvvəl mövcud olduğu aşkarlanıb. Birbaşa sübutlar zəiflədikcə, dolayı arqumentlər də inandırıcılığını itirib.

Məsələnin məntiqi tərəfi də diqqət çəkir. Əgər Pannotiya həqiqətən mövcud olubsa, super qitə dövrü gözləniləndən xeyli sürətli keçmiş sayılmalıdır. Bu isə Yer kürəsinin dərin qatlarında bu prosesi sürətləndirən böyük dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. Belə bir vəziyyətdə növbəti super qitənin formalaşmasının artıq yaxınlaşdığı ehtimal edilərdi.

Bu gün yer elmləri üzrə mütəxəssislərin bir qismi Pannotiyanı real super qitə kimi qəbul etdiyi halda, digərləri onu Pangeaya aparan yolda tamamlanmamış bir mərhələ və ya keçid forması hesab edir. Hətta bəzi yanaşmalara görə Pannotiya heç vaxt bütün hissələri ilə vahid blok halına gələ bilməyib və birləşməyə çalışdığı anda parçalanmağa başlayıb.

Nəticə nə olursa-olsun, bu qeyri-müəyyənlik elmin təbiətinə xas olan sağlam marağı gücləndirir. Pannotiya real super qitə də ola bilər, keçici bir birləşmə də. Hər iki halda, Yer kürəsinin təkamülündə dərin iz buraxdığı şübhəsizdir. Milyonlarla ildir yerində duran qayalar öz hekayəsini tam açmaq üçün bəlkə də bir az daha zaman istəyir. Bu müddətdə əldə edilən hər yeni məlumat üzərində yaşadığımız bu nəhəng tapmacanın parçalarını bir qədər də yerinə oturdacaq.

Aydın