Kəndlərdən saraylara Dünyanı özünə valeh edən rəqs hansıdır?

Kulis.az "Kamerton" rubrikasında Polka haqqında məqaləni təqdim edir.

Polka rəqsi yada düşəndə bir çox insanın ağlına ilk olaraq Polşa (polyaklar) gəlir. Lakin bu, böyük bir tarixi yanlışlıqdır. Polka rəqsi 1830-cu illərin ortalarında Bohemiyada (indiki Çexiya Respublikası ərazisində) yaranmışdır.

Rəqsin adının etimologiyası çex dilindəki "pulka" sözündən gəlir. Bu sözün hərfi mənası "yarım" deməkdir və rəqsin xarakterik qısa, sürətli və yarımçıq addımlarına işarə edir. Başqa bir tarixi fərziyyəyə görə isə rəqs o dövrdə polyak xalqının 1830-cu ildəki azadlıq üsyanına simpatiya əlaməti olaraq çexlər tərəfindən qəsdən "Polka" (polyak qadını) adlandırılmışdır. Yəni rəqsin kökü birbaşa Çexiyaya, adı isə Polşaya bağlıdır.

1840-cı illərdə bu enerjili rəqs Bohemiya sərhədlərini aşaraq əvvəlcə Vyanaya, daha sonra Parisə, Londona və demək olar ki, bütün Avropaya yayıldı. O dövrün qəzetlərində, ədəbi mənbələrində bu fenomen "Polkamaniya" adlanırdı. İnsanlar bu yeni rəqsin enerjisinə o qədər valeh olmuşdular ki, teatrlar, rəqs salonları, kübar məclislər, hətta küçələr belə polka sədaları ilə inləyirdi.

O dövrün gəncləri vals kimi daha lirik, ağır və ciddi qaydalara tabe olan rəqslərdən sıxılmışdılar; onlara sərbəstlik, davamlı hərəkət, dinamik ritm və sevinc lazım idi. Polka məhz həmin ərəfədə cəmiyyətin bu ehtiyacını ödəyirdi.

Polka musiqisi ritmik baxımdan çox fərqləndirici, dəqiq və təkrarlanan xüsusiyyətlərə malikdir. O, adətən 2/4 ölçüsündə bəstələnir və ifa olunur. Bu musiqinin tempi o qədər sürətli və şəndir ki, ritmi eşidən insanı qeyri-ixtiyari olaraq hərəkət etməyə vadar edir. Ənənəvi polka orkestrlərinin tərkibində əsasən aşağıdakı klassik alətlər yer alır:

Akkordeon: Polkanın qəlbi və ruhu hesab olunur. Rəqsin bütün əsas melodik xətti onun üzərində qurulur.

Tuba: Musiqiyə çox dərin və ritmik bas səsini (məşhur "Oom-pah" səs effekti) verir, ritmi sabit saxlayır.

Klarinet və skripka: Melodiyanın daha rəngarəng, incə, axıcı və şən olmasını təmin edir.

Klassik musiqi dühaları da bu coşqulu rəqsdən yan keçməmişdilər. Bedrjix Smetana ("Satılmış gəlin" operasında) və xüsusilə İohann Ştraus (həm ata, həm də oğul Ştraus) kimi dahi bəstəkarlar zərif polka əsərləri bəstələyərək onu sadə kənd rəqsi olmaqdan çıxarıb saray səviyyəsinə qaldırmışdılar. İohann Ştrausun "Tritsch-Tratsch-Polka" əsəri bunun ən mükəmməl, sürətli və populyar nümunəsidir.

Polka, əsasən, cütlüklərin bir-biri ilə sinxron hərəkət etdiyi, salon boyunca böyük bir dairə boyu fırlandığı rəqsdir. Rəqqaslar saat əqrəbi istiqamətində dairə cızaraq fırlanır, eyni zamanda öz oxları ətrafında da dönürlər. Xarakterik rəqs addımları cəld sıçrayışlı, kiçik və qısa sürüşmələrdən ibarətdir.

Bu rəqsin özünəməxsus vizual cəlbediciliyini artıran geyim mədəniyyəti də mövcuddur. Qadınlar rəqs zamanı hərəkətliliyi artırmaq və fırlanarkən estetik bir dairəvi tablo yaratmaq üçün gen, rəngarəng ətəklər, incə naxışlı köynəklər geyinirlər. Kişilər isə ənənəvi Bohemiya və ya Bavariya kəndli geyimləri ilə (məsələn, "Lederhosen") bu rəqsin tarixi ruhunu səhnədə yaşadırlar.

Avropadan çıxan Polka qısa müddət ərzində gəmilərlə okeanı aşaraq Şimali və Cənubi Amerikaya qədər getdi. Miqrantların özləri ilə bərabər apardıqları bu şən mədəniyyət yerli ənənələrlə sintez olunaraq yeni, qeyri-adi növlər yaratdı:

Amerika Polkası: Xüsusilə Çikaqo, Ohayo, Pensilvaniya və Klivlenddəki polyak, çex və alman miqrant icmaları tərəfindən çox sevildi. İş o yerə çatdı ki, ABŞ-da "Qremmi" (Grammy) mükafatlarında uzun illər xüsusi olaraq "Ən yaxşı Polka albomu" kateqoriyası mövcud idi və bu kateqoriya üzrə ciddi rəqabət gedirdi.

Meksika və Texas Təsiri: Alman və çex mühacirlərinin XIX əsrin sonlarında Meksika və Texas sərhədlərinə gətirdiyi polka ritmləri yerli musiqiçilər tərəfindən çox sürətlə mənimsənildi. Bu sintez günümüzdəki məşhur "Norteño" və "Tejano" musiqi janrlarının əsas təməlini qoydu. Bu gün Latın Amerikası mədəniyyətində tez-tez eşitdiyimiz enerjili akkordeon ritmləri birbaşa mərkəzi Avropa polkasının köklərinə söykənir.

Bu gün Polka sadəcə tarixi, tozlu ensiklopediyalarda qalmış bir keçmiş deyil, eyni zamanda canlı və yaşayan bir sənət növüdür. "Oktoberfest" kimi nəhəng beynəlxalq festivallarda, Avropanın mənzərəli dağ kəndlərindəki məhsul şənliklərində, toylarda və mədəni tədbirlərdə polka öz yerini qorumağa davam edir. Onun durmaq bilməyən şən ritmi fərqli dillərdə danışan, müxtəlif yaş qruplarından olan insanları bir araya gətirir, gündəlik həyatın yorğunluğunu, stresini və monotonluğunu unutdurur. Sərhədləri aşan, kədəri hərəkətlə əvəzləyən bu rəqs hər kəsə eyni səmimi mesajı ötürür: Həyat kənarda durub baxmaq üçün çox qısadır, musiqini hiss et və rəqsə qoşul.