Kosmosda mədənçilik dövrü başlayır

Kosmik sənaye tədricən ənənəvi peyk buraxılışları və elmi tədqiqat missiyalarının hüdudlarını aşır. Gələcəyin iqtisadiyyatının ən iddialı istiqamətlərindən biri asteroidlərdə faydalı qazıntıların hasilatıdır. Bir vaxtlar yalnız elmi fantastika hesab edilən bu ideya artıq reallığa yaxınlaşır. Robot texnologiyalarının, avtonom sistemlərin inkişafı və kosmosa buraxılışların ucuzlaşması Yer hüdudlarından kənarda nadir materialların çıxarılmasına əsaslanan yeni bazarın formalaşmasına şərait yaradır.

Azpost.info bildirir ki, ResearchAndMarkets şirkətinin araşdırmasına görə, asteroidlərdə faydalı qazıntı hasilatı bazarı yaxın illərdə sürətlə inkişaf edə bilər. Bazarın böyüməsini şərtləndirən əsas amillər nadir metallara artan tələbat, kommersiya kosmik missiyalarının çoxalması və kosmosda avtonom işləyə bilən texnologiyaların inkişafıdır. Xüsusilə insan müdaxiləsi olmadan resursları aşkar edib çıxara və emal edə bilən robot komplekslərinin yaradılmasına böyük önəm verilir.

Asteroidlər – nadir metalların yeni mənbəyi

Asteroidlərə marağın əsas səbəbi onların tərkibində platin qrupu metalları da daxil olmaqla çox qiymətli elementlərin olmasıdır. Bu metallar sənaye, elektronika, energetika və yüksək texnologiyalı avadanlıqların istehsalında geniş istifadə olunur.

Kosmik missiyaların sayının artması da bu istiqamətin inkişafına təkan verir. 2023-cü ildə kosmosa 3143 obyekt buraxılıb ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 24 faiz çoxdur. Buraxılışların təxminən 81 faizi ABŞ-ın payına düşüb. Bu isə həm dövlət qurumlarının, həm də özəl şirkətlərin kosmosun mənimsənilməsində fəal iştirak etdiyini göstərir.

Məhz bu missiyalar gələcəkdə hasilat üçün perspektivli hesab edilən asteroidlərin tədqiqinə, onların tərkibinin öyrənilməsinə və iqtisadi baxımdan sərfəli obyektlərin seçilməsinə imkan yaradır.

Mədənçiləri robotlar əvəz edəcək

Sahənin əsas inkişaf istiqamətlərindən biri ekstremal şəraitdə işləyə bilən avtonom robotların hazırlanmasıdır.

2023-cü ilin oktyabrında Böyük Britaniyanın Asteroid Mining Corporation şirkəti Los-Ancelesdə keçirilən Space Economy Summit tədbirində altıayaqlı SCAR-E robotunu təqdim edib. Təxminən 20 kiloqram çəkisi olan bu robot həm Yer üzündə, həm də kosmik mühitdə işləmək üçün hazırlanıb.

Robot mürəkkəb relyefdə hərəkət edə, materialları analiz edə və onların emalı ilə bağlı tapşırıqları yerinə yetirə bilir. Tərtibatçılar hesab edirlər ki, bu cür sistemlər ətraf mühitə təsiri minimuma endirməklə faydalı qazıntıların hasilatına yanaşmanı kökündən dəyişə bilər.

Gələcəkdə bu texnologiyalar Ayda, asteroidlərdə və digər kosmik obyektlərdə işləyəcək tam avtomatlaşdırılmış mədən komplekslərinin əsasını təşkil edə bilər.

Beynəlxalq əməkdaşlıq sürətlənir

Kosmik resursların mənimsənilməsi müxtəlif ölkələrin şirkətləri arasında əməkdaşlığın genişlənməsi ilə müşayiət olunur.

2024-cü ildə Yaponiyanın ispace şirkəti ilə Asteroid Mining Corporation arasında SCAR-E robotunun Ay səthinə çatdırılması ilə bağlı əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb.

Belə layihələr asteroidlərdə gələcək hasilat sistemlərinin sınaqdan keçirilməsi üçün mühüm mərhələ hesab olunur. Ay missiyaları avadanlıqların gələcəkdə asteroidlərdə qarşılaşacağı şəraitə yaxın mühitdə yoxlanılmasına imkan verir.

Hazırda bu sahənin aparıcı şirkətləri sırasında Planetary Resources, Deep Space Industries, Asteroid Mining Corporation və AstroForge göstərilir.

2025-ci ildə bazarın ən böyük payı Şimali Amerikanın payına düşür və region kommersiya kosmonavtikasının əsas inkişaf mərkəzi olaraq qalır.

Kosmik iqtisadiyyat 1,3 trilyon dollara çata bilər

Asteroid hasilatı ümumilikdə kosmik iqtisadiyyatın böyüməsi fonunda inkişaf edir.

UBS analitiklərinin proqnozuna görə, 2040-cı ilə qədər qlobal kosmik iqtisadiyyatın həcmi 1,3 trilyon dollara çata bilər.

Sektorun orta illik artım tempi təxminən 7 faiz qiymətləndirilir. Daha əlverişli ssenaridə isə bazarın həcmi 2 trilyon dollara qədər yüksələ bilər.

Bununla belə, ekspertlər texniki çətinliklər, infrastruktur məhdudiyyətləri və layihələrin gecikməsi səbəbindən proqnozların müəyyən qədər ehtiyatla qiymətləndirildiyini bildirirlər.

Satellite Industry Association təşkilatının məlumatına görə, 2025-ci ildə qlobal kosmik iqtisadiyyatın həcmi 429 milyard dollara çatıb və bu göstərici əvvəlki illə müqayisədə 3 faiz artıb. Bunun 303 milyard dolları və ya ümumi bazarın 71 faizi kommersiya peyklərinin payına düşür.

Ən böyük seqment yerüstü avadanlıqlardır – onların bazar dəyəri 165,2 milyard dollar təşkil edir. Peyk xidmətlərinin həcmi isə televiziya, radio, internet və digər xidmətlər daxil olmaqla təxminən 105 milyard dollardır.

Ucuz kosmik buraxılışlar bazarı dəyişəcək

Sektorun gələcək inkişafını sürətləndirəcək əsas amillərdən biri kosmosa yük göndərilməsinin ucuzlaşması olacaq.

UBS-in proqnozuna əsasən, 2040-cı ilə qədər aşağı Yer orbitinə yük çıxarmağın qiyməti hər kiloqram üçün 250 dollardan aşağı düşə bilər. Hazırda bu göstərici təxminən 1500–2000 dollar arasında dəyişir.

Buraxılışların ucuzlaşması peyk rabitəsi, Yerin müşahidəsi, kosmik logistika və digər kommersiya xidmətlərini daha əlçatan edə bilər.

Ekspertlər hesab edirlər ki, gələcək iqtisadi artım əsasən buraxılışlardan deyil, kosmik infrastruktur əsasında göstəriləcək davamlı xidmətlərdən formalaşacaq.

Kosmosda yeni sənaye sahələri yaranacaq

Asteroid hasilatı ilə yanaşı, gələcəyin perspektivli istiqamətləri sırasında özəl orbital stansiyalar, kosmosda istehsal, Ay infrastrukturu və orbitdə məlumat emalı mərkəzlərinin yaradılması da yer alır.

Lakin bu layihələrin əksəriyyəti hələ ilkin mərhələdədir və böyük investisiyalar tələb edir. Əsas maneələr yüksək maliyyət, texniki risklər və kosmik fəaliyyət üçün vahid beynəlxalq hüquqi bazanın olmamasıdır.

Bununla belə, ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın onilliklərdə kosmos tam hüquqlu iqtisadi məkana çevriləcək və burada asteroidlərdə mədənçilikdən tutmuş kosmosda istehsal və məlumat emalına qədər tamamilə yeni sənaye sahələri formalaşacaq.

Nadir Talıbov

AzPost.az