Kremlin etnik repressiyaları ANALİTİK

Kreml Rusiyanın kiçik yerli xalqlarına təzyiqi gücləndirir. Ukrayna Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin məlumatına görə, onlara qarşı repressiyalar, Ukraynaya qarşı aparılan ədalətsiz müharibədə qeyri-mütənasib iştirak artıq kritik həddə çatıb. Səfərbərlik zamanı 34 etnik rus müharibəyə yollanarkən 95 yerli xalqın nümayəndəsi Ukrayna cəbhəsinə göndərilib. Xüsusilə, ötən ilin dekabr ayında təhlükəsizlik qüvvələri Altay və Saxa respublikalarından, Tomsk, Murmansk və Kemerovo bölgələrindən və Krasnoyarsk ərazisindən yerli xalqın illərdir Rusiyanın şimalında, Sibirdə və Uzaq Şərqdə icmalarının hüquqlarını müdafiə edən azı 17 nəfəri həbs edib. Fəallar əvvəllər BMT-nin ətraf mühit forumunda çıxış edərək, ətraf mühitin pisləşməsi, ənənəvi dolanışıq imkanlarının itirilməsi və xalqlarının faktiki olaraq yox olması məsələlərini açıq şəkildə müzakirə ediblər.

Bu bəyanatlar Kremlin 190-dan çox xalqın dillərinin, mədəniyyətlərinin və adət-ənənələrinin qorunub saxlanıldığı iddia edilən "çoxmillətli dövlət" haqqında rəsmi ritorikasına tamamilə ziddir. Moskva tərəfindən yaradılan “Şimal, Sibir və Uzaq Şərq Yerli Xalqları Assosiasiyası” adlı təşkilatın nümayəndələri beynəlxalq forumlarda Ukraynaya qarşı müharibəni açıq şəkildə dəstəkləyərkən, Kreml tərəfindən təsdiqlənmiş "harmonik birgəyaşayış" versiyasını eksklüziv olaraq təbliğ edirlər. Bu mövqe Rusiya Federasiyasında yerli xalqlarla işləyən 172 insan hüquqları təşkilatının rəyinə ziddir.

Bu ölkədə repressiyalarla yanaşı, müharibə yolu ilə yerli xalqların fiziki məhv edilməsi də baş verir. Məsələn, tammiqyaslı işğaldan əvvəl Xabarovsk diyarında 1,29 milyon insan yaşayırdı ki, onlardan 21.129-u yerli xalqlar, o cümlədən Nanai, Negidal, Nivx və Orox idi. Səfərbərlik zamanı hər 10.000 nəfərə 34 etnik rus və 95 yerli xalq cəbhəyə göndərilib ki, bu da onların yoxa çıxma riskini daha da artırır. Xatırladaq ki, ruslar rəsmi olaraq Ukraynanın işğal olunmuş ərazilərini Cənub Hərbi Dairəsinə daxil edib və yerli əhalini orada səfərbər etməyə başlayıblar. Daha əvvəl Vladimir Zelenski Qafqaz, Sibir və Rusiya Federasiyasının digər yerli xalqlarına video müraciət edib.

Son illərdə Rusiya Federasiyasında — xüsusilə federal mərkəzin nüfuzunun gücləndiyi, insan haqları sahəsində geriləmənin müşahidə olunduğu bir zamanda — yerli xalqların, etnik və mədəni azlıqların hüquqlarına qarşı təzyiqlər artıb. Bu repressiyalar təkcə siyasi fəalların həbsi ilə məhdudlaşmır, hüquqi sistem, təhlükəsizlik qurumları və informasiya məkanları sistemli şəkildə bu təzyiqlərin alətinə çevrilir.

Mərkəzdən idarəetmə

Kreml üçün dissident və müstəqil sivil təşkilatlar təhlükə hesab olunur. Bütün ölkə daxilində "qarışıqlara səbəb olacaq" potensial səs mənbələri aradan qaldırılır. Bu kontekstdə yerli xalqların fəalları da əhatə dairəsinə düşüb. Müstəqil hüquq müdafiəçilərini, dili, mədəniyyəti və torpaq hüququnu müdafiə edənləri "xarici təsir", "radikalizm" və hətta "terrorizm" ittihamları ilə damğalamaq artıq adi hala çevrilib. Fakt: 2025-ci ilin dekabrında Rusiya təhlükəsizlik qüvvələri Altay, Sakha (Yakutsk), Tomsk, Murmansk və başqa regionlardan 17-dən çox yerli fəalı həbs edib — bu insanlar illərdir icma hüquqlarını müdafiə ediblər.

Son zamanlar Rusiyada milli kimlik siyasətində ciddi dəyişikliklər müşahidə edilir. Rəsmi narativdə multinationallıq qorunduğu iddia edilsə də, praktikada şovinist mövqelər və mərkəzçi milli identifikasiya güclənir. Bu, həm yerli azlıqlara, həm də xarici miqrantlara qarşı düşmənçilik və stereotiplərin artmasına səbəb olur.
Bu yanaşma iki məqsədə xidmət edir. Federal mərkəzin gücünü daha aydın göstərmək, yəni cəmiyyətin diqqətini daxili problemlərdən uzaqlaşdırmaq üçün “saboteedici” qruplar obrazı yaratmaq. Rusiya–Ukrayna müharibəsinin davam etdiyi bir dövrdə Kremlin mobilizasiya siyasəti də yerli xalqlara qarşı repressiyanın miqyasını artırıb. Etnik azlıqlar daha çox cəbhəyə çağırılır, bu da onların toplumsal və demoqrafik mövqelərini zəiflədir.

Xabarovsk vilayətində hər 10 min nəfərdən 95 yerli azlıq nümayəndəsi cəbhəyə çağırılıb, bu rəqəm etnik ruslarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olub. Yeni qanunlar və təhlükəsizlik strukturları repressiyanı qanuniləşdirir və onu gündəlik həyata keçirir. Məsələn, Rusiya yeni onlayn nəzarət qaydaları tətbiq edir, bu da istənilən tənqidi fikir və aktivizmi əsassız ittihamlarla sıxışdırmaq üçün əlavə vasitələr verir.

Rusiyada "ekstremizm", "terrorizm" və "xarici agent" kimi geniş şərh olunan hüquqi kateqoriyalar yerli fəalları və təşkilatları hədəfə almaq üçün istifadə olunur. Bu terminlər adətən aydın meyarlara əsaslanmır, bununla da hökumət istənilən müxalif fikri kriminalizə edə bilir. Rəsmi səviyyədə yaradılmış hərəkətlər və təşkilatlar, Kremlin dəstəklədiyi "kooperasiya" nümayəndələri vasitəsilə yerli nümayəndələrin səslərini əvəz edir. Repressiyanın bir hissəsi isə müstəqil təşkilatların həbs edilməsindən ibarətdir.

Həbs, cinayət işləri və media blokadaları — bu metodlar yerli fəalların ictimai təsirini zəiflədir. Repressiyalar həm də məlumat mühitində özünü göstərir: müstəqil səs və tənqid mənbələri bloklanır, “ənənəvi dəyərlər” və patriarxal narativlər əsas axın mediada genişləndirir. Kremlin siyasəti nəticəsində yerli xalqların liderləri təhlükə altında qalır, bir çoxları həbs olunub və ya xaricdədir.

Mədəniyyət və dil qorunması da risk altındadır, bəzi icmalar öz kimliklərini gizlətmək məcburiyyətindədir. Müharibə siyasəti və mərkəzdən idarəetmə yerli icmaların fiziki təhlükəsizliyinə təsir göstərir. Bu tendensiyalar yalnız hüquqi deyil, həm də sosial və demoqrafik fəsadlar yaradır. Rusiya mərkəzi hökuməti ilə etnik azlıqlar arasında qarşıdurma risklərini artırır.

Repressiyanın əsas səbəbləri

Rusiya hökuməti dissident və müstəqil sivil fəalları, o cümlədən yerli millətlərin liderlərini “idari risk” olaraq görür. Onların fəaliyyəti hakimiyyətin milli təhlükəsizlik narahatlığı ilə birləşdirilərək “ekstremizm” və ya “terrorizm” ittihamları ilə damğalanır və kriminal məsuliyyətə cəlb edilir. Bu, həm siyasi fəallığın məhdudlaşdırılması, həm də mərkəzi hakimiyyətin tənqidə dözümsüzlüyünün göstəricisidir. Məsələn, 2024-cü ildə 55 yerli xalqların və azlıqların hüquqlarını müdafiə edən təşkilatlar “ekstremist” olaraq siyahıya əlavə edilib ki, bu, onların üzvlərinə 6 ilədək həbs cəzası riskini yaradıb.
Putinin Rusiya-Ukrayna müharibə strategiyası daxili siyasətə də təsir göstərib. Rəsmi retorikada “millət birliyi” və “xarici təhdid” narativləri gücləndikcə, dövlətin təhlükəsizlik aparatları potensial “etnik separatizm” və “nacionalist fəaliyyət” kimi gördüklərini daha sərt şəkildə sıxışdırır. Bu, mərkəzi hakimiyyətin öz legitimliyini qorumaq strategiyasının bir hissəsidir. Rusiya demoqrafik çətinliklərlə üzləşdiyi bir vaxtda, etnik müxtəlifliyin artan rolu bəzi rus millətçi çevrələr üçün narahatlıq mənbəyidir. Repressiv siyasət həm mərkəzi hakimiyyətin “bir millətlilik” konsepsiyasını, həm də millətçi düşəncələri maliyyələşdirməklə qeyri-rəsmiləşdirilmiş hissləri hakimi narativə bağlamağa çalışır.

Yerli xalqların yaşadığı məsələ yalnız siyasi deyil. Bir çoxları ekoloji problemlər, ətraf mühitin dağıdılması və ənənəvi həyat sahələrinin məhdudlaşdırılması ilə üzləşir. Bu fəallıq Kremlin prioritetləri ilə toqquşur, xüsusilə neft, qaz və digər təbii resurslara çıxışı qoruyan siyasətlərlə. Ona görə də bu cür müdafiəçilər “sistemə təhlükə” kimi görülür.

Kreml anti-ekstremizm və anti-terrorizm qanunlarını geniş şəkildə tətbiq etməklə aktivləri - hüquq müdafiəçilərini və icma liderlərini kriminalizə edir. Bu qanunlar çox geniş şərh oluna bildiyi üçün hakimiyyətə səs verməyənləri asanlıqla hədəf almağa imkan verir. Belə mexanizmlər mərkəzləşdirilmiş repressiyanın hüquqi pərdə altında davam etməsinə imkan verir. Məsələn, 2025-ci ilin dekabr ayında ən azı 17 yerli fəal Rusiya təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən həbs edilib. Bu şəxslər illərdir milli icmaların hüquqlarını müdafiə edənlər idi. Onlar ekologiya, ənənəvi həyat formaları və dilin qorunması kimi mövzularda çıxış edirdilər.

Rəsmi olaraq yaradılan və ya dəstəklənən təşkilatlar yerli xalqların məsələlərini “mərkəzləşdirilmiş” və hakimiyyətlə uyğunlaşdırılmış çərçivədə təmsil edir. Məsələn, “Kiçik korennıy народов Şimal, Sibir və Rusiyanın Uzaq Şərqi Assosiasiyası” Kremlin nəzarətində olan qurum olaraq beynəlxalq forumlarda yalnız dövlətin mövqeyini təbliğ edir. Bu, müstəqil səsin “rəsmi alternativlə” əvəzlənməsinə gətirib çıxarır.

Ümumilikdə Rusiya daxilində media və onlayn mühitdə nəzarət güclənir. Bütün onlayn xidmətlər istifadəçilərin yazışmalarını üç il saxlamağa məcbur edilir, bu da təhlükəsizlik və kəşfiyyat strukturlarına daha çox təzyiq vasitəsi verir. Bu alətlər tənqidçiləri daha asan hədəf almağa imkan yaradır. Yerli icmaların nümayəndələri repressiya və təqiblərdən qorxduqları üçün öz etnik kimliklərini gizlətməyə məcbur olduqlarını bildirirlər. Bu, onların dil və mədəniyyətlərinin itirilmə riski ilə qarşı-qarşıya qalması deməkdir. Beynəlxalq Komitələr yerli nümayəndələrin qanunsuz və ağır ittihamlarla təqib edilməsini pisləyir və bunun BMT konvensiyaları və insan haqları müqavilələrini pozduğunu bildirir.

Repressiya siyasəti qısa müddətdə mərkəzi hakimiyyətə “təhlükəsizlik” hissi verə bilər. Lakin bu, uzunmüddətli perspektivdə yerli icmaların özlərini daha da radikal şəkildə müdafiə etməsinə səbəb ola bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, belə basqılar repressiv effektlərlə yanaşı qeyri-mütləq millətçilik və müqavimətin artmasına da yol açır.

V.VƏLİYEV