Macarıstan kursunu dəyişir? AKTUAL

Orban seçkilərdə məğlub olduğunu etiraf edib

Macarıstan seçkiləri başa çatdı və səslərin son sayılması başa çatsa da, rəsmi dövlət qurumunun rəyi olmasa da, ölkənin siyasi kursunun dəyişdiyini artıq söyləmək olar. Viktor Orban və onun Fidesz partiyası məğlubiyyətini etiraf ediblər ki, bu da sarsıdıcıdır. İlkin hesablamalara görə, müxalifətdəki Tisza partiyası 199 parlament yerindən 138-ni qazanıb.

Tisza lideri Peter Magyar bir neçə açıqlama verib, o cümlədən ölkənin bütün rəhbərliyini istefaya çağırıb. Nəticələrin rəsmi elanından sonra o, yeni hökumət quracaq. O, həmçinin Rusiyadan bəhs edərək Macarıstanın Rusiyadan enerji asılılığının qalacağını və bundan qaçmağın mümkün olmadığını bildirib. O, həmçinin Macarıstanda Ukraynayönlü hökumət olmayacağını və Magyarın Kiyevin maraqlarını təmsil etmək niyyətində olmadığını bildirib: “Biz Rusiya prezidenti ilə danışıqlar masasına oturmalı olacağıq. Nə Rusiyanın, nə də Macarıstanın coğrafi mövqeyi dəyişməyəcək. Heç kim Macarıstanda Ukraynayönlü hökumət istəmir”.

Heç kim yeni hökumətin siyasətinin daha çox Avropayönlü olacağına şübhə etmir. Magyar artıq ölkədə "demokratiyanı gücləndirmək", Avropa vəsaitlərini Macarıstana qaytarmaq və Avropa ilə daha fəal əməkdaşlıq etmək niyyətində olduğunu bildirib.

Qeyd etmək lazımdır ki, Magyar 2002-ci ildən 2024-cü ilə qədər Viktor Orbanın Fidesz partiyasının üzvü olub, lakin sonradan ayrılıb. O, Kiyevlə yaxın əlaqələrdə ittiham olunur, baxmayaraq ki, Magyar özü bunu inkar edir. Lakin o, əvvəllər qalib gələcəyi təqdirdə Ukraynaya 90 milyard avroluq AB kreditinin qarşısını alacağına söz vermişdi. Qısası, Orbanın 16 illik hakimiyyəti başa çatıb və Macarıstanda yeni qüvvələr hakimiyyətə gəlib. Bunun Rusiya ilə münasibətlərə necə təsir edəcəyi hələlik məlum deyil.

Orbanın məğlubiyyəti Rusiya və Avropa üçün nə deməkdir?

12 aprel 2026-cı il. Axşam saatlarında seçki məntəqələrinin qarşısında növbələr yaranıb, 1980-ci illərin sonlarından bəri burada belə bir şey görünməmişdi. Ailələr səs vermək üçün axın edir, yaşlı insanlar əsalara söykənir, gənclər isə prosesi telefonlarında çəkirdilər. Seçkilərdə iştirak 77 faizi keçdi - bu, Macarıstanın post-kommunist tarixində rekord göstəricidir. Səsvermə məntəqələri bağlandıqdan iki saat sonra Viktor Orban tərəfdarlarına müraciət edib: "Mənzərə aydındır: nəticə partiyamız üçün ağrılıdır".

O, qalibi təbrik edib. Fideszin on altı illik dövrünün başa çatdığını etiraf edib. Qalib cəmi iki il əvvəl Orban sisteminin bir hissəsi hesab edilən Peter Magyardır. Onun Tisza partiyası konstitusiya çoxluğu - 199 yerdən 138-ni qazanıb. Magyar Budapeştin mərkəzində səhnəyə çıxaraq beynəlxalq xəbər agentliklərinin səsləndirdiyi sözləri söyləyib: "Birlikdə Orban sistemini devirdik və birlikdə Macarıstanı azad etdik, ölkəmizi geri aldıq".

Onun qarşısında minlərlə insan dayanıb, onun kampaniyasının qeyri-rəsmi himninə çevrilən "Bahar küləyi" xalq mahnısını - Tavaszi szél-i oxuyur.

Nə baş verib?

Niyə alınmaz hesab edilən bir sistem tək bir seçki dövründə çökdü? Bu suala cavab vermək üçün iki il geriyə - Macarıstanın prezident əfvi qalmaqalı ilə sarsıldığı 2024-cü ilin fevral ayına qayıtmalıyıq. Prezident Katalin Novak pedofiliyanı ört-basdır etməyə cəhddə məhkum edilmiş uşaq evinin direktor müavininin əfvi haqqında fərman imzaladı. Xəbər mətbuata sızdı və hətta Fidesz tərəfdarları arasında da şoka səbəb oldu. Novak istefa verdi. Ədliyyə naziri Judit Varqa da eyni şeyi etdi, siyasətdən təqaüdə çıxdığını elan etdi və əfv fərmanını imzaladı. Prezidentin istefasından bir saat yarım sonra Facebook-da Varqanın əri və keçmiş sistem rəsmisi Peter Magyarın bir paylaşımı peyda oldu. "Mən əsl liderlərin qadınların hiyləgər üzlərinin arxasında gizləndiyi bir sistemin bir hissəsi olmaq istəmirəm", - deyə o yazdı.

Ertəsi gün Magyar müstəqil YouTube kanalına iki saatlıq müsahibə verdi. O, inqilabçı kimi deyil, məyus olmuş bir şəxs - siyasətin, gizli xidmətlərin və biznesin Macarıstan hökumətində necə bir-birinə qarışdığını bilən biri kimi danışdı. Video iki milyon baxış topladı - on milyonluq bir ölkə üçün heyrətamiz bir rəqəm. Beləliklə, iki il sonra baş nazir olacaq siyasətçi dünyaya gəldi.

Peter Magyar elit bir ailədən gəlir. Babası Ali Məhkəmənin hakimi və televiziya aparıcısı, xaç atası isə Macarıstanın prezidenti idi. Magyar katolik məktəbini bitirmiş, hüquq təhsili almış və Xarici İşlər Nazirliyində və Macarıstanın AB-dəki Missiyasında çalışmışdır. 2002-ci ildə Orbanın partiyası seçkilərdə uduzduqda Fidesz-ə qoşuldu. Gələcək ədliyyə naziri Judit Varqa ilə evləndi. Karyerası əvvəlcədən müəyyən edilmiş görünürdü. Lakin xidmət etdiyi sistem onu rədd etdi.
"Politico" politoloq Mikloş Şukesdin sözlərinə istinadən yazır ki, "O, həmişə rədd edilirdi, çünki həddindən artıq iddialı və müstəqil idi".
Əfv qalmaqalından sonra Magyar Macarıstanın əsas çayının və milli kimliyin simvolu olan Tisza partiyasını qurdu. O, ölkəni gəzərək mitinqlər təşkil edir, gündə beş-altı görüş keçirirdi. Hətta müxalifətin illərdir ayaq basmadığı kiçik şəhərlərdə belə izdiham toplaşırdı. Kampaniya üç sütun üzərində qurulurdu: korrupsiya ilə mübarizə, iqtisadi problemlərin həlli və AB ilə daha sıx əlaqələr vəd etmək. Magyar Ukraynaya 90 milyard avroluq yardımın qarşısını almağa, 2035-ci ilə qədər Rusiyanın enerji təchizatından uzaqlaşmağa və məhkəmə müstəqilliyini gücləndirməyə söz verdi. Eyni zamanda, o, Ukraynanın AB-yə sürətləndirilmiş daxil olmasına qarşı çıxdı, referendum təklif etdi və Macarıstan qoşunlarını münaqişə zonasına göndərməkdən qəti şəkildə imtina etdi.

Orban niyə uduzdu?

Səbəblər birləşərək ölümcül bir kombinasiya yaratdı. İqtisadiyyat: artan qiymətlər və durğunluq hökumətin əsas dəstəyini sarsıtdı. Sistem yorğunluğu: on il ərzində tək partiya dominantlığı, media və qurumlara nəzarət sabitlik amilindən hökumətə qarşı səfərbərlik amilinə çevrildi. Yeni lider: Magyar solçulardan millətçilərə qədər müxtəlif müxalifət üçün toplanma nöqtəsinə çevrilib və onları yalnız bir şey birləşdirir: rejim dəyişikliyi arzusu. Və nəhayət, rekord sayda seçici iştirakı: insanlar rejimin dəyişməzliyinə etiraz etmək üçün seçki məntəqələrinə gəliblər.

Orbanın məğlubiyyəti liberal Brüssel üçün ideoloji qələbə deyil. Petr Magyar sağçı siyasətçidir, sərt miqrasiya siyasətinin və ənənəvi dəyərlərin tərəfdarıdır. O, "Orban-lite"ni - eyni kursu müdafiə edir, lakin sələfinin yığılmış səhvləri olmadan. Əksinə, o, rəhbərliyin nisbət hissini itirdiyi və iqtisadi və mənəvi çıxılmaz vəziyyətə düşdüyü on altı illik dəyişməz hakimiyyətin siyasi aşınmasını təmsil edir.

Avropa və Rusiya üçün nəyi dəyişir?

Brüssel özünü çətin vəziyyətdə tapır. Budapeştin vetosu uzun müddət Kiyevə 90 milyard avro ayrılmasını təxirə salmaq üçün əlverişli bir bəhanə kimi xidmət edib. İndi bu qalxan yoxdur. Avropa elitaları artan enerji böhranı və sənaye istehsalının azalması fonunda külli miqdarda pul tapmalı olacaqlar. Cəbhənin çökməsinin qarşısını almaq üçün vəsait tapılacaq. Lakin onlar ciddi ölçülmüş şəkildə təmin ediləcək - mövcud strukturu qorumaq üçün kifayət edəcək, əsl irəliləyiş təmin etmək üçün deyil.

Moskva üçün Orbanın itirilməsi onun manevr imkanlarının kəskin şəkildə azalması deməkdir. Qərbdəki danışıqlar mövqeyi zəifləyir - indi vahid Avropa ilə danışıqlar aparmaq məcburiyyətində qalacaq. Bu, qaçılmaz olaraq Rusiya sistemini Pekindən asılı vəziyyətə salır. Lakin Çin praqmatik məsafə saxlayır: ucuz resurs bazası kimi təcrid olunmuş və zəif Rusiyadan faydalanır. Heç kim bunun üçün Avropa ilə ticarət riski qoymayacaq.

Bəs Drujba neft kəməri necə olacaq?

Bu arteriyanı bağlamaq Macarıstan iqtisadiyyatına birbaşa zərbə olardı. Beləliklə, ya boru kəməri bərpa olunacaq və Rusiya müqavilələri qorunub saxlanılacaq, ya Macarıstan tez bir zamanda iqtisadi xarabalığa sürüklənəcək, ya da daha çox ehtimal ki, Budapeşt AB-nin boynuna dolanıb sədaqət müqabilində çəkdiyi itkiləri kompensasiya edəcək. Və bu, Brüsselin Kiyevə göndərməyi planlaşdırdığı eyni resurslar uğrunda birbaşa rəqabətdir.

Petr Magyar nə inqilabçı, nə də kənar adamdır. O, onu süpürən rejimin məhsuludur. Onun qələbəsi demokratiyanın avtoritarizm üzərində qələbəsi deyil, bir rəhbərliyin daha gənc və daha uyğunlaşa bilən digəri ilə əvəzlənməsidir.

Qərb mətbuatı Orbanın uğursuzluğunu Trampla əlaqələri ilə əlaqələndirir. Səsvermədən bir neçə gün əvvəl vitse-prezident J.D. Vance-ə ictimai dəstək siyasi ləğvedici rolunu oynadı. Orban xərclənmiş material kimi silinir. Bu, Vaşinqtonda hakimiyyəti ələ keçirməzdən əvvəl yenilənmiş mühafizəkar düşərgənin yolunu açır.

Bundan sonra nə baş verir?

Macarıstan, Magyarın rəhbərliyi altında, Avropa konsensusuna qoşulacaq, lakin cəmiyyətdə artan Ukrayna əleyhinə əhval-ruhiyyəni nəzərə alaraq bunu ehtiyatla edəcək. Orban dövrü başa çatdı. Macarıstan iqtisadi problemlərin, enerji böhranının və geosiyasi dəyişikliklərin bir-biri ilə əlaqəli olduğu bir qarışıqlıq dövrünə qədəm qoyur. Peter Magyar konstitusiya çoxluğunu - radikal dəyişiklik üçün bir vasitəni təmin etdi. Lakin bir vasitə öz-özlüyündə bir məqsəd deyil. Çətin qərarlar, sərt kompromislər və qaçılmaz məyusluqlar qabaqdadır. Tisa çayı üzərindəki yaz küləyi dalğa qaldırdı, amma ölkəni hara aparacağını - yalnız zaman göstərəcək.

V.VƏLİLİ