Meymundan İnsana: Danışan Meymunlar Fenomeni

"Əmək insanı meymundan yaratdı", Fridrix Engels bir dəfə demişdi. Lakin bu ifadə elmi məlumatlarla uyğun gəlmir. Bir meymun neçə dəfə alət götürüb danışmağa çalışsa da, hələ heç biri insana çevrilə bilməyib. Buna baxmayaraq, bir çox alim meymunlara işarə dilini öyrətməklə bu prosesi sürətləndirməyə çalışıb. Çoxsaylı belə təcrübələr aparılıb: meymunlar çox öyrədilə bilir və yadda saxlaya biləcəkləri sözlərin sayı 1000-ə çatıb.
Əsrlər boyu insanlar heyvanların insanlar kimi, yalnız öz heyvan dillərində danışdığına inanırdılar ki, bu dilləri insanların başa düşə bilmirdi. Bu inanc ən yaxın qohumlarımız olan meymunlara insan nitqini öyrətmək cəhdlərinə çevrildi.

İlk uğurlu təcrübələrdən biri 1916-cı ildə baş verdi. Uilyam Furniss bir oranqutanaya "ata" və "fincan" sözlərini tələffüz etməyi və düzgün istifadə etməyi öyrətməyi bacardı. Lakin layihə daha da irəliləmədi, çünki insanların nitqdə istifadə etdiyi bir çox səslər səs aparatlarının anatomik xüsusiyyətlərinə görə meymunlar üçün əlçatmazdır.

Lakin elm adamları tez bir zamanda bir həll yolu tapdılar və şimpanze Vikiyə müraciət etdilər. O, 1940-cı illərin sonu və 1950-ci illərin əvvəllərində aparılan bir təcrübənin mövzusu oldu. Viki elm adamları Keyt və Ketrin Heys tərəfindən insan uşağı kimi böyüdülmüşdü. Nəticədə o, yalnız dörd sözdən istifadə edə bilirdi: ana, ata, yuxarı və fincan. Təcrübə uğursuz görünürdü: meymunlar insanlar kimi danışa bilmirdilər.

Amerikalı psixoloqlar Allen və Beatris Qardner bu təcrübənin nəticələrini düşünərkən birdən anladılar: Viki hisslərini və istəklərini jestlər və ya şəkillər vasitəsilə ifadə etməkdə mükəmməl bacarıqlı idi və onu nitq olmadan da başa düşmək olardı. Bir tərifə görə, dil məlumat ötürən işarələr sistemidir və bu sistem yalnız nitq vasitəsilə deyil, həm də jestlər vasitəsilə ifadə edilə bilər. Eyni zamanda, jestlərin vəhşi şimpanzelər üçün əsas ünsiyyət vasitələrindən biri olduğuna dair elmi dəlillər ortaya çıxmağa başladı. Daha sonra onlar meymunlara ABŞ-da ən populyar işarə dili olan ASL öyrətməyə qərar verdilər.

1966-cı ildə alimlər Vaşo adlı gənc dişi şimpanze əldə etdilər. Ona qayğı göstərən və ya öyrədən hər kəs heç danışmırdı və yalnız işarə dili vasitəsilə ünsiyyət qururdu. Meymun tədricən işarələri əzbərləyir və onlardan istifadə etməyə başladı. Vaşo 15 gün ardıcıl olaraq gündə ən azı bir dəfə düzgün və kortəbii şəkildə istifadə edənə qədər bir söz onun lüğətinin bir hissəsi hesab edilmirdi. Vaşo məqsədlərinə çatmaq üçün insanlarla ünsiyyət qurmaq üçün işarələrdən fəal şəkildə istifadə edirdi. İki il ərzində o, 30 işarət sözü öyrəndi və müxtəlif mənbələrə görə, təcrübənin sonunda 130 ilə 350 arasında öyrənmişdi.

1972-ci ilə qədər Oklahoma Primat Tədqiqat İnstitutunda Vaşoe ilə oxşar şəkildə on iki şimpanzeyə ASL öyrədilmişdi. Paralel olaraq digər tədqiqatlar da davam edirdi; məsələn, alimlər yalnız şimpanzelərə deyil, həm də qorillalara işarət dili öyrətməyə çalışırdılar.

Ən məşhur layihələrdən biri qorilla Kokoya danışmağı öyrətmək cəhdləri idi. Layihə 1972-ci ildə Stanford Universitetindən Fransin Patterson tərəfindən başladı; Bağçılardan fərqli olaraq, o, Koko ətrafında danışığını yalnız ingilis dili ilə məhdudlaşdırmadı.

Koko 2018-ci ildə ölümündən əvvəl təxminən 1000 jesti mənimsəmişdi. O, həmçinin "darıxma" və "təxəyyül" kimi mücərrəd anlayışları başa düşürdü. Hətta onun öz heyvan yoldaşları da var idi. 1984-cü ildən bəri Koko pişik balaları yetişdirirdi və internetdəki məlumata görə, o, şəxsən Pattersondan bunları istəmişdi.

Lakin bu təcrübə tənqid olunub. Birincisi, alimlər qeyd ediblər ki, Kokonun uğurları haqqında elmi nəşrlər media xəbərlərindən daha azdır. Buna görə də, Kokonun nailiyyətləri o qədər də təsirli deyildi. İkincisi, bəziləri Kokonun etdiyi işin mənasını başa düşmədiyinə və jestləri yalnız mükafatlandırıldığı üçün öyrəndiyinə əmin idilər.

İşarət dilini öyrənməyə cəhd edilən digər bir primat erkək bonobo şimpanzesi Kanzidir. Böyük Meymun Tədqiqat Fondu (ABŞ) tərəfindən aparılan bir təcrübədə məşhur erkək Kanziyə qulaqla təxminən 3000 ingilis sözünü başa düşmək və insan leksiqramları (sözləri təmsil edən simvollar) olan klaviaturadan istifadə edərək 500-dən çox sözdən aktiv şəkildə istifadə etmək öyrədilib.

Maraqlıdır ki, öyrənməyə maraq göstərən ilk şəxs o olub. Əvvəlcə alimlər anası Matatuya Kanzi ilə birlikdə təlim keçiblər. O, dərslərə tamamilə maraqsız görünürdü, ta ki bir gün Kanzi leksiqramlardan özü düzgün istifadə etməyə başlayana qədər. O, dilin bəzi aspektlərini manipulyasiya yolu ilə deyil, təbii yolla öyrənən ilk meymun olmaqla qalmadı.

O, dilin bəzi aspektlərini birbaşa təlimat vasitəsilə deyil, təbii şəkildə öyrənən ilk meymun olmaqla yanaşı, həm də dilin hər hansı elementindən istifadə edən ilk bonobo şimpanzesi oldu.

2001-ci ildə jurnalist Aleksandr Fiske-Harrison qeyd etdi ki, "qulaqcıq taxan görünməz həmsöhbət tərəfindən (təhrikdən yayınmaq üçün) soruşulan Kanzi 180 sınaqda 35 fərqli obyekti müəyyən etməli oldu. Uğur nisbəti 93% idi".

Lakin Kanzi funksiya sözlərindən istifadə etmək qabiliyyəti göstərmədi və isimlərin cəmlərini ifadə etmək kimi morfologiyadan istifadə edə bilmədi. Böyük meymunlarda dili öyrənən digər təcrübələrdə olduğu kimi, bəzi dilçilər Kanzinin dil mənimsəməyə qadir olduğuna inanmırdılar.

Lakin meymunlara danışmağı öyrətmək cəhdlərinin sonu 1973-cü ildə başlayan Nim Layihəsi ilə gəldi. Daha sonra Kolumbiya Universitetinin alimi Herbert Terrace, Nim Chimpsky adını verdiyi şimpanzedən istifadə edərək Vaşonun tədris metodunu təkmilləşdirmək qərarına gəldi (ləqəb dilçi Noam Chomsky-nin sözü idi və o, dilin yalnız insanlara məxsus olduğunu iddia edirdi).

Vaşodan fərqli olaraq, Nim ailə ilə yaşamırdı; o, bir laboratoriyadan digərinə köçürüldü. Ona həmçinin əsasən tələbələr və könüllülərdən ibarət təxminən 60 nəfərlik bir qrup qulluq edirdi, onlardan yalnız bir neçəsi işarə dilində danışırdı. Daha sonra Nim ilə problemlər yarandı: o, dominantlıq uğrunda mübarizə aparmağa başladı, baxıcılarını dişlədi. Layihənin əvvəlcə təxminən 10 il davam etməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin beşinci ildə Nim idarə etmək çox çətinləşdi və baxıcılarından birini yaraladı. Bu hadisə təcrübənin dayandırılmasına səbəb oldu.

Bundan əlavə, Nimin lüğət ehtiyatı məhdud idi, yalnız 25 jest bilirdi və o, öyrədilənlərin çoxunu unutmuşdu. Bəzi tədqiqatçılar yetkinlik yaşına çatmanın onun dil öyrənməsinə mane olduğunu və aqressivləşməsinə səbəb olduğunu düşünürlər.

Nimin sonrakı həyatı xoşbəxt deyildi: o, şimpanze yoldaşları ilə əlaqə qura bilmirdi və insanlara açıq-aydın meylli idi. Sonradan onun bir neçə sahibi var idi, lakin həmişə rahat şəraitdən uzaqda yaşayırdı. Herbert Terrasından ona yalnız bir dəfə baş çəkdi və bu, ona böyük sevinc gətirdi: o, keçmiş sahibini qucaqladı, lakin səfər bitəndə şimpanze çox ruhdan düşmüş görünürdü. Bir daha ona baş çəkmədilər. Nim 26 yaşında infarktdan öldü, baxmayaraq ki, şimpanzelər 50-60 yaşlarına qədər yaşaya bilirlər.

Nimlə bağlı layihə xeyli ictimai mübahisəyə səbəb oldu: bir çoxları bu cür tədqiqatları heyvanlara qarşı qəddarlıq hesab edərək tənqid etdilər. Danışan meymunların xəyalını dəfn edənin məhz Nim layihəsi olduğuna inanılır.

Maks Plank İnstitutunun (Almaniya) mütəxəssisləri Fransadan olan həmkarları ilə birlikdə bir neçə il ərzində üç qrup şimpanzeni izləyib və onların təbii yaşayış yerlərində müxtəlif səsləndirmələri qeydə alıblar.

Alimlər şimpanzelərin bir siqnalın mənasının digərinin mənasını tamamladığı kombinasiyalardan istifadə etdiyini aşkar ediblər. Bəzi kombinasiyalar vəziyyəti aydınlaşdırmağa xidmət edib. Bundan əlavə, şimpanzelər idiomlar yarada biliblər: A çağırışı "istirahət", B çağırışı "dostcasına davranış" və onların AB kombinasiyası birdən "yuva qurmaq" mənasını verə bilər. Üstəlik, bu ifadələr müxtəlif kontekstlərdə istifadə olunub.

Heyvanlara diqqətlə baxsanız, insanlarınkından daha sadə olsa da, onların öz nitq formalarına sahib olduqlarını görəcəksiniz. Deyə bilərsiniz ki, meymunlar kodlaşdırmanı inkişaf etdiriblər. Meymunlara olduqca mürəkkəb şeylər öyrədilə bilər. Məsələn, onlara qələm verilir və rəngindən asılı olaraq müəyyən bir hərəkəti yerinə yetirməlidirlər: qırmızı qələmi özlərinə tərəf çəkin, yaşıl qələmi kənara itələyin və ya mavi qələmi yan tərəfə çevirin. Buna könüllü vizualmotor kodlaşdırma deyilir.

1979-cu ildən sonra bu cür layihələrin maliyyələşdirilməsi kəsildi, lakin son illərdə tədqiqatlar yenidən başladı. Bəlkə də gələcək nəticələr meymunların nitq qabiliyyətinin olub-olmaması və onlara insan dilinin öyrədilib-öyrədilməməsi sualına qəti cavab verməyə kömək edəcək.

Əziz MUSTAFA