Milli ruh dövlətçiliyin əbədi dayağı

Düzgün Atalı

Milli ruh – dövlətçiliyin əbədi dayağı “Özgənin ideyası ilə qurulan dövlət kölgədir, yalnız öz ruhunun işığı ilə yaşaya bilər.”

Dövlət – sadəcə torpaq deyil, xəritədə çəkilmiş sərhədlər deyil. Dövlət – xalqın nəfəsi, tarixinin yaddaşı, ruhunun səsi, milli varlığının siyasi ifadəsidir. Dövlətçilik isə həmin varlığın özünü qorumaq və gələcəyini müəyyən etmək iradəsidir.

Dövlətçilik öz kökünə bağlı ağac kimidir. Budaqları dünyaya açıla, müxtəlif küləklərlə üzləşə, başqa ağacların arasında böyüyə bilər. Amma kökü öz torpağında qalmalıdır. Kökdən ayrılan ağac bir müddət yaşıl görünə bilər, lakin onun həyat gücü tədricən tükənər. Millət üçün də belədir: öz mənəvi kökündən uzaqlaşdıqca zahiri gücünü qorusa belə, daxili dayaqlarını itirə bilər.

Tarix boyu müxtəlif ideologiyalar xalqlara müxtəlif adlarla təqdim olunub. Bəzən “inkişaf”, bəzən “xilas”, bəzən “nicat”, bəzən də “müasirlik” adı ilə. Qərbdən gələn düşüncələr də, Şərqdən gələn dini-mədəni təsirlər də bizim tariximizə toxunub. Lakin burada əsas məsələ hansı tərəfdən təsir gəlməsi deyil. Əsas məsələ budur: millət aldığı təsiri öz ruhunun süzgəcindən keçirirmi, yoxsa hazır düşüncə qəlibinin içinə daxil olaraq özünü dəyişirmi?

Dünyadan öyrənmək başqa şeydir, özgəyə çevrilmək başqa.

Özgənin ideyasını olduğu kimi mənimsəmək bəzən qızıl qəfəsə salınmış quşa bənzəyir. Qəfəs gözəl ola bilər, imkanlar çox ola bilər, amma quş öz səmasından məhrumdur. Millət də öz düşüncə azadlığını itirəndə zahirən tərəqqi içində görünə, amma daxilən öz varlığından uzaqlaşa bilər.

Yad ideologiyalar bəzən başqa mənbədən gətirilmiş suya bənzəyir. İlk anda sərinlik və rahatlıq gətirir. Lakin insan öz torpağının bulağını unutduqda, zaman keçdikcə həmin bulağın suyunun qədrini də bilməz. Milli ruh da belə bir qaynaqdır: onu yalnız hazır şüarlar və kənardan gətirilmiş ideyalarla əvəz etmək mümkün deyil.

Milli ruh dünyaya qapanmaq demək deyil. Əksinə, dünyaya açıq olaraq özünü itirməməkdir. Başqasının təcrübəsindən öyrənmək, onun elmini, texnologiyasını, mədəni nailiyyətlərini mənimsəmək mümkündür. Lakin bunların heç biri insanı öz milli kimliyindən imtina etməyə məcbur etməməlidir.

Çünki mədəniyyətlərdən faydalanmaq inkişafdır, öz mahiyyətini başqasının mahiyyəti ilə əvəz etmək isə özgələşmədir.

Dövlətçiliyin ən dərin məsələsi də burada başlayır. Dövlət yalnız qanunlar, idarələr və sərhədlər sistemi deyil. Onun arxasında “biz” duyğusu dayanmalıdır. Bu “biz” yalnız eyni ərazidə yaşamaqdan yaranmır. O, ortaq yaddaşdan, mənəvi dəyərlərdən, tarixi məsuliyyətdən və gələcəyə dair ümumi iradədən doğur.

Milli ruh məhz bu “biz” duyğusunun mənəvi təməlidir.

İnam insanın öz varlığına və dəyərlərinə bağlılığını gücləndirir. İdrak həmin dəyərləri anlamağa imkan verir. Mənəviyyat onları insan davranışına çevirir. İradə isə onları qorumaq və yaşatmaq gücü yaradır. Bu dördü birləşəndə milli ruh sadəcə söz deyil, canlı mənəvi qüvvəyə çevrilir.

Ona görə milli ruh keçmişə kor-koranə bağlılıq deyil. Milli ruh keçmişi dərk edib gələcəyə öz adınla getməkdir.

Öz ruhuna sahib olan xalq dünyadan öyrənə bilər, amma dünyada itib-batmaz. Başqalarının nailiyyətlərindən yararlana bilər, amma öz sözünü itirməz. Zamanla dəyişə bilər, amma dəyişərkən mahiyyətini də itirməz.

Burada dövlətçiliklə milli ruh bir-birindən ayrılmaz olur.

Siyasi müstəqillik dövlətin sərhədlərini qoruyur, mənəvi müstəqillik isə həmin dövlətin kimliyini.

Əgər xalq öz dövlətinə yalnız siyasi qurum kimi baxırsa, dövlətçilik formal məna daşıya bilər. Əgər dövlət xalqın milli yaddaşını, mənəvi dəyərlərini və özünüifadə haqqını yaşadırsa, dövlətçilik insanın daxili dünyası ilə birləşir.

Milli ideya da bu nöqtədə meydana çıxır. Milli ideya başqasına qarşı olmaq deyil; öz varlığını dərk etməkdir. Özünü dərk edən insan başqasını düşmən görməyə ehtiyac duymur. Çünki onun özünə inamı başqasının zəifliyindən asılı deyil.

Milli ruhun gücü də buradadır.

Kölgə işığın qarşısını ala bilər, amma işığın özünü yox edə bilməz. Bəzən milli ruh uzun müddət susa bilər, geri çəkilə bilər, müxtəlif yad təsirlərin altında görünməz hala gələ bilər. Amma xalq öz mahiyyətini yenidən dərk etdikdə həmin işıq yenidən görünür.

Milli ruh bir ocaqdır. Onun közü bəzən külün altında qala bilər. Əsas məsələ odur ki, xalq öz ocağının yerini unutmasın.

Çünki özgə ocağında isinmək mümkündür, amma öz ocağını yandırmadan öz evini işıqlandırmaq mümkün deyil.

Bu gün əsas məsələ dünyadan uzaqlaşmaq deyil. Əsas məsələ dünyaya açıq qalaraq özün olmaqdır. Başqasının sözünü eşidərək öz sözünü qorumaqdır. Başqasının təcrübəsindən faydalanaraq öz yolunu müəyyən etməkdir. Müasir olmaqla milli olmaq arasında ziddiyyət yaratmamaqdır.

Dövlətin sərhədləri xəritədə çəkilir, amma dövlətçiliyin həqiqi sərhədləri insanın şüurunda başlayır.

İnsan özünü itirəndə dövlətçilik də yalnız zahiri bir formaya çevrilə bilər. İnsan öz milli varlığını dərk etdikdə isə dövlətçiliyə mənəvi məzmun qazandırır.

Milli ruh – keçmişə sığınmaq deyil.

Milli ruh – keçmişdən güc alaraq gələcəyə öz adınla getməkdir.

Ey oxucu, yad kölgələrə aldanma, amma dünyadan da üz çevirmə. Öyrən, müqayisə et, düşün, seç. Öz ocağının közünü qoruyaraq dünyanın işıqlarına açıl.

Çünki dövlətin ən möhkəm dayağı yalnız daşdan, betondan və dəmirdən qurulmur.

Dövlətin ən dərin dayağı insanın öz ruhunda qurulur.

Özün olmaq – dövlətçiliyin mənəvi başlanğıcıdır.

Öz ruhuna sahib çıxmaq – müstəqilliyin dərin mənasıdır.

Milli ruh isə dövlətçiliyin əbədi dayağıdır.