Müharibələrin qazandığı milyardlar...

“Qanlı qazanc”: dünya silah sənayesi 2024

Son illərdə konfranstasiyaların daha da genişlənməsi, kataklizmlərin lokal çərçivədən qlobal qarşıdurma həddinə çatması bir həqiqəti növbəti dəfə təsdiqləyir: müharibələr, silah satışı dünyanın varlanması üçün ən real yollardan biridir. Bu səbəbdəndir ki, bir sıra böyük dövlətlər, güc mərkəzləri regional və ya lokal qarşıdurmaların dayandırılmasının deyil, daha da alovlanmasının tərəfdarı qismində çıxış edir. Başqa sözlə, münaqişələrin sülh yolu ilə tənzimlənməsi onların maraqlarına cavab vermir. Burada əsas məqsədlərdən biri silah satışıdır. Belə ki, yaranan münaqişələr, qarşıdurmalar böyük dövlətlərin, silah ixracatçılarının mənafeyinə xidmət edir. Hər bir müharibə bu böyük güclərin “baqaj”ındakı arsenalın yenilənməsinə kömək göstərməklə yanaşı, milyardlarla, bəlkə də trilyonlarla gəlir verir.

Asiya və Okeaniya geriləyib...

Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (S?PR?) son hesabatı da bu faktı təsdiqləyir. İnstitutun 2024-cü illə bağlı yeni hesabatına görə, dünyanın 100 ən böyük müdafiə şirkətinin ümumi gəliri 2024-cü ildə 5,9 faiz artaraq rekord həddə - 679 milyard dollara çatıb. İnstitut silah istehsalçılarının gəlirlərinin artımını Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Qəzza müharibəsi, eləcə də qlobal və regional geosiyasi gərginliklər və davamlı olaraq artan hərbi xərclər fonunda tələbatın artması ilə əlaqələndirir. Ötən illərdə olduğu kimi, bu il də silah istehsalı və satışından əldə edilən gəlirlərin artımının əsas hissəsi Avropa və ABŞ-dakı şirkətlərə aid olub. Hesabata görə, gəlirləri azalan yeganə coğrafi ərazi Asiya və Okeaniyadır - dünyanın digər ərazilərində silah şirkətlərinin gəlirləri artıb. SIPRI analitikləri Çin şirkətlərinin silah satışının azalmasını 2024-cü ildə əsas silah təchizatı müqavilələrinin ləğvi və ya təxirə salınması ilə əlaqələndirirlər.

Bunun nəticəsi idi ki, digər şirkətlərin gəlirləri daha da artıb - gəlirlərin artması və yeni sifarişlər fonunda bir çox silah şirkəti istehsal xətlərini genişləndirməyə, gücü artırmağa, yeni törəmə müəssisələri yaratmağa və ya rəqiblər əldə etməyə başlayıb.

Qərbin gəliri artıb...

2024-cü ildə SIPRI-nin Top 100 siyahısındakı ABŞ silah şirkətlərinin ümumi gəliri 334 milyard dollara çatıb (artım 3,8 faiz). Reytinqə daxil olan 39 ABŞ şirkətindən 30-u, o cümlədən “Lockheed Martin”, “Northrop Grumman” və “General Dynamics” özünün silah satışından əldə etdikləri gəliri artırıb. Lakin əhəmiyyətli gecikmələr və xərc artımları “F-35” qırıcı təyyarəsi, “Columbia” sinifli sualtı qayıqlar və “Sentinel” qitələrarası ballistik raketləri kimi əsas proqramlarda silahların hazırlanmasına mane olur.

Avropada reytinqə daxil olan 26 silah şirkətindən 23-ündə gəlir artımı qeydə alıb. Onların ümumi gəliri Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Rusiyadan gələn təhdid səbəbindən 13 faiz artaraq 151 milyard dollara çatıb. Ən yüksək gəlir artımını 193 faizlə “Czechoslovak Group”da müşahidə edilib - Qrupun gəliri 2024-cü ildə Ukraynaya silah sifarişləri sayəsində 3,6 milyard dollara çatdı.

Rusiya sanksiya altında olsa da...

SIPRI-nin hesabatında qeyd edilir ki, Avropa silah şirkətləri artan tələbatı ödəmək üçün yeni istehsal güclərinə investisiya qoyurlar. Lakin xammalın, xüsusən də vacib mineralların axtarışı Avropanın yenidən silahlanma planlarını çətinləşdirə bilər. Sanksiyalara baxmayaraq, iki Rusiya şirkəti - “Rostec” və “Birləşmiş Gəmiqayırma Korporasiyası” silah satışlarından əldə etdikləri gəlirləri 23 faiz artıraraq 31,2 milyard dollara çatdırıblar. Hesabatda qeyd olunur ki, silah ixracının azalmasının yaratdığı itkiləri daxili tələbat kompensasiya edib. SIPRI tədqiqatçıları qeyd edirlər ki, sanksiyalara əlavə olaraq, Rusiya silah şirkətləri ixtisaslı işçi qüvvəsi çatışmazlığı ilə də üzləşirlər. Lakin gözləntilərin əksinə olaraq, Rusiya silah sənayesi Ukrayna ilə müharibə zamanı dözümlülük nümayiş etdirib.

Yaxın Şərqdə rekord...

Son reytinq cədvəlinə ilk dəfə olaraq Yaxın Şərqdən rekord sayda  - doqquz silah istehsalçısı da daxil olub. Onların ümumi gəliri 31 milyard dollar təşkil edib və regionda ümumi silah satışlarından əldə edilən gəlir 14 faiz artıb. Gəlirlərini artıranlar arasında İsrailin üç silah şirkəti də var: “Elbit Systems”, “Israel Aerospace Industries” və “Rafael”. Onlar silah satışlarından əldə etdikləri gəliri 16 faiz artıraraq 16,2 milyard dollara çatdırıblar. Hesabatda göstərilir ki, “İsrailin Qəzza zolağındakı hərəkətlərinə qarşı müqavimətin göstərilməsi onun silahlarına olan marağa az təsir göstərib. Bir çox ölkə 2024-cü ildə İsrail şirkətlərinə yeni sifarişlər verməyə davam edib”.

Ötən illə müqayisədə...

Qeyd edək ki, 2024-cü ilin hesabatı bir daha onu göstərir ki, qlobal silahlanma sürətli şəkildə davam edir. Rəqəmləri özündən əvvəlki analogiyalarla müqayisə etsək, bu, bir daha açıq şəkildə görünəcək. Məsələn, 100 ən böyük silah istehsalçısının silah satışından və hərbi xidmətlərdən əldə etdiyi gəlir 2023-cü ildə 632 milyard dollar olmuşdu. hətta bu rəqəm belə 2022-ci illə müqayisədə real ifadədə 4,2 faiz artımı göstərirdi. ABŞ ötənilki hesabatda 41 şirkətlə təmsil olunsa da, gəliri 317 milyard dollar olmuşdu. Avropa isə ötən hesabatdan keçən dövrdə şirkətlərin sayını azaldıb - 2023-cü ilin hesabatında “köhnə qitə” reytinqdə 27 şirkətlə təmsil olunurdu. Buna baxmayaraq gəlirlər artıb - ötənilki hesabatda bu rəqəm 133 milyard dollar təşkil edirdisə, artıq 151 milyard dollara yüksəlib. Rusiya şirkətlərinin sayında dəyişiklik olmasa da, gəlir daha çoxdur - 2023-cü ildə bu rəqəm 25,5 milyard dollar təşkil etmişdi. Son hesabatda geriləmə müşahidə olunan Asiya və Okeaniyada isə 2023-cü ildə vəziyyət daha yaxşı olmuşdu: regionun iyirmi üç şirkətinin ümumi gəliri 136 milyard dollara çatmışdı. Nəhayət, 2023-cü ildə Yaxın Şərqdən olan altı şirkətin gəliri 19,6 milyard dollar olmuşdu.

Nüvə ehtiyatı və xərclənən milyardlar...

Nüvə başlıqlarını dizayn və istehsal edən, eləcə də xidmət göstərən atom silahları şirkətlərinə gəldikdə isə, bu məlumatlar məxfi saxlanıldığı üçün açıqlanmır. Lakin məlumdur ki, nüvə silahına malik 9 ölkə öz arsenalını saxlamaq və modernləşdirmək üçün milyardlarla dollar xərcləyir və bu xərclər 2024-cü ildə 100 milyard dolları keçib. Bu isə o deməkdir ki, orta hesabla hər dəqiqə nüvə silahlarına təxminən 190 min dollar xərclənib. Qeyd edək ki, bu ilin yayında Nüvə Silahlarının Yayılmaması haqqında Müqavilənin (NPT) imzalanmasının 57-ci ildönümü ərəfəsində “Anadolu” agentliyi nüvə silahlarına xərclənən vəsait və nüvə arsenallarının vəziyyəti barədə son məlumatları dərc etmişdi. Beynəlxalq Nüvə Silahlarının Ləğvi Kampaniyasının (ICAN) “Gizli xərclər” adlı hesabatına görə, nüvə silahına malik doqquz dövlətin ümumi xərcləri 11 faiz artaraq 9,9 milyard dollara çatıb. Xərclərə görə ABŞ liderlik edir. 2020-ci ildən 2024-cü ilə qədər nüvə silahına malik dövlətlər ümumilikdə öz arsenallarına 415,9 milyard dollar xərcləyiblər. 2024-cü ildə ABŞ 56,8 milyard dollar xərcləyərək digər səkkiz ölkənin ümumi xərclərini üstələyərək liderlik edir. Çin 12,5 milyard dollarla ikinci yerdədir, ardınca Böyük Britaniya (10,4 milyard dollar), Rusiya (8,1 milyard dollar), Fransa (6,9 milyard dollar), Hindistan (2,6 milyard dollar), İsrail (1,1 milyard dollar), Pakistan (1,1 milyard dollar) və Şimali Koreya (630 milyon dollar) gəlir.

Qeyd edək ki, SIPRI-nin məlumatına görə, 2025-ci ilin əvvəlinin statistikasına görə, dünyada təxminən 12 min 241 nüvə başlığı mövcuddur. Bunlardan:

-  9614-ü mümkün istifadə üçün ehtiyatdadır;

- 3912-si artıq çatdırılma vasitələrində yerləşdirilib;

-  2100-ü yüksək hazırlıq vəziyyətindədir.

Dünyadakı bütün nüvə başlıqlarının təxminən 90 faizi ABŞ və Rusiyaya məxsusdur. Ən çox yerləşdirilən döyüş başlığı ABŞ-dadır (1770), Rusiyada isə bu rəqəm 1718-dir. İki ölkə arasında 2026-cı ilin fevral ayında müddəti bitən Yeni START Müqaviləsi uzadılmaya bilər - bu isə yerləşdirilən nüvə silahlarının sayının artmasına səbəb olacaq.

Pərviz SADAYOĞLU