Icma.az
close
up
RU
Menu

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

"Sabah" "Sumqayıt"ı darmadağın etdi

İraola: “Belə bir şey baş verməməlidir”

Müharibənin görünməyən yaraları Əbülfəz Süleymanlı Sosioloji baxış

Müharibənin görünməyən yaraları Əbülfəz Süleymanlı Sosioloji baxış

Icma.az, 525.az portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.

Əbülfəz Süleymanlı
Professor
[email protected]

Müharibə yalnız sərhədlərdə baş verən silahlı toqquşma deyil. Sosioloji baxımdan o, cəmiyyətin normativ əsaslarını sarsıdan, gündəlik həyatın ritmini pozan, etimad münasibətlərini zəiflədən və kollektiv gələcək təsəvvürünü zədələyən, bütövlükdə cəmiyyəti sarsıdan sosial hadisədir. Müharibə başlayanda təkcə şəhərlər dağılmır; ailə münasibətləri dəyişir, uşaqlığın təhlükəsizlik hissi yaralanır, sosial institutların funksional tarazlığı pozulur, insanların “normal həyat” haqqında təsəvvürü aşınır. Elə buna görə də müharibənin ən ağır nəticəsi həmişə görünən dağıntılar olmur; çox vaxt daha dərin yara cəmiyyətin içində, insan münasibətlərində, yaddaşında və ruhsal dünyasında açılır.

21-ci əsrin ilk rübünü geridə qoyduğumuz indiki mərhələdə qlobal miqyasda münaqişələrin həm miqyasının, həm də dağıdıcı təsir gücünün artdığı aydın görünür. Bu mənzərəni yalnız geosiyasi rəqabətin sərtləşməsi və ya hərbi texnologiyaların inkişafı ilə izah etmək kifayət etmir. Burada beynəlxalq sistemin normativ və institusional dayaqlarında hiss olunan zəifləmə də mühüm rol oynayır. Soyuq müharibədən sonra formalaşmış beynəlxalq düzən əvvəlki kimi nə qarşısınıalma potensialı ortaya qoya bilir, nə də münaqişələrin idarə olunmasında yetərli təsir göstərə bilir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarverici imkanlarının məhdudlaşması, beynəlxalq hüququn bəzən seçici şərhlərlə tətbiq olunması və “qaydalara əsaslanan nizam” anlayışının siyasi maraqlara uyğun dəyişən məna qazanması bu böhranı daha aydın göstərir.

Belə bir fonda müharibə yalnız hərbi və siyasi hadisə kimi deyil, sosial münasibətlərin yenidən qurulduğu sərt bir sarsıntı kimi oxunmalıdır. Çünki müharibə cəmiyyətdə təkcə fiziki təhlükə yaratmır, o, həm də gündəlik həyatın ən adi dayaq nöqtələrini sıradan çıxarır. Məktəb təhlükəsizlik hissini itirir, ailə qorunma məkanı olmaqla yanaşı, qorxunun daşıyıcısına çevrilir, iqtisadi həyat rifah məntiqindən çıxıb sağ qalma refleksi ilə idarə olunur. İnsanlar uzunmüddətli planlardan çəkilir, ani təhlükəyə uyğun davranmağa başlayırlar. Bu isə cəmiyyətdə fövqəladəliyin zamanla normaya çevrilməsi riskini yaradır.

Müharibənin görünməyən yaralarından biri də onun ruhsal və emosional nəticələridir. Müharibə travmadır. Buna görə də təkcə cəbhədə olanlar deyil, müxtəlif yaş qruplarından insanlar travma sonrası gərginlik, yas, itki hissi, qorxu, həsrət və qəzəb kimi reaksiyalar yaşayırlar. Bu təsirlər yaşa görə fərqli formalarda üzə çıxsa da, onların ortaq məğzi birdir: insanın dünyanı təhlükəsiz və mənalı yer kimi görmə qabiliyyəti zədələnir. Müharibə insandan yalnız evini və yaxınını almır; onun daxili tarazlığını, gələcəyə olan inamını və adi həyata qayıtmaq hissini də sarsıdır.

Ən həssas məsələ isə uşaqlardır. Müharibənin içində yaşayan uşaqlar qədər, onu evdə televiziya qarşısında, telefon ekranlarında, internetdə, qəzetlərdə izləyən uşaqlar da öz yaş dövrlərinə uyğun şəkildə bu zorakılıq atmosferindən təsirlənirlər. Onlar hər şeyi tam anlamasalar da, qorxunu, çaşqınlığı, təhdidi və böyüklərin narahatlığını hiss edirlər. Bu gün insanlıq savaş bölgələrindəki uşaqları yetərincə qoruya bilmir. Heç olmasa, müharibədən qaça bilmiş, amma onun psixoloji ağırlığını daşıyan uşaqları və öz evlərimizdə ekranlar vasitəsilə bu dəhşətlə təmasda olan uşaqları qorumaq, onlara insaniliyi, mərhəməti və sülhün dəyərini anlatmaq böyüklərin mənəvi məsuliyyətinə çevrilib.

Müharibənin sosioloji təsiri yalnız fərdi ruh halı ilə məhdudlaşmır. O, kollektiv davranış kodlarını da dəyişdirir. İnsanlar daha ehtiyatlı, daha qapanıq, bəzən daha sərt, bəzən də daha müdafiəçi olurlar. “Biz” və “digərləri” ayrımı kəskinləşir. Münaqişə şəraitində həmrəylik arta bilər, amma bu həmrəylik çox vaxt ortaq humanist dəyərlər üzərində deyil, ortaq qorxu və ortaq düşmən obrazı üzərində qurulur. Qısa müddətdə bu, səfərbərlik yaradır; uzun müddətdə isə sosial etimadı zəiflədir, dialoq imkanlarını daraldır və cəmiyyətin mənəvi elastikliyini azaldır.

Müharibələr eyni zamanda kollektiv yaddaşı formalaşdırır. Bir nəsil yalnız dağıntını deyil, o dağıntının duyğusal yükünü də növbəti nəslə ötürür: qorxu, qənaət, itki hissi, ehtiyatlılıq, hətta bəzən qisas meyli. Bu yaddaş bəzi hallarda dözümlülük, fədakarlıq və yardımlaşma kimi dəyərləri gücləndirsə də, başqa hallarda cəmiyyətin içində uzunömürlü bir narahatlıq yaradır. Müharibə bitir, amma onun psixoloji və mənəvi ardıcıllığı bitmir. Səngərlər sökülür, lakin zehinlərdə qurulan sərhədlər çox zaman qalır.

Bu səbəbdən müharibəni yalnız diplomatik bəyanatlarla, xəritələrlə və hərbi balanslarla qiymətləndirmək yetərli deyil. Müharibənin əsl miqyası onun cəmiyyətin görünməyən qatlarında açdığı yaralarla ölçülməlidir. Dağılmış bina bərpa oluna bilər, zədələnmiş yol yenidən çəkilə bilər, lakin sosial etimadın, uşaqlığın təhlükəsizlik hissinin, ailə içi sabitliyin və kollektiv ümidin bərpası daha uzun, daha ağrılı və daha mürəkkəb prosesdir. Məhz buna görə müharibənin ən böyük itkisi çox zaman insanın insana olan inamının zədələnməsi olur. Unudulmamalıdır ki, müharibənin yaraları yalnız fiziki səviyyədə qalmır. Gözlə görünməyən psixoloji sarsıntılar da ən az dağıdılmış şəhərlər, viran qalmış evlər və qırılmış həyat hekayələri qədər gerçək və dərindir. Buna görə müharibənin nəticələrini dəyərləndirərkən yalnız xarici dağıntıya deyil, onun insan ruhunda, kollektiv yaddaşda və gündəlik həyatın mənəvi toxumasında buraxdığı izlərə də diqqətlə baxmaq lazımdır.

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:147
embedMənbə:https://525.az
archiveBu xəbər 06 Aprel 2026 19:13 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see348

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see329

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see309

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see303

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see301

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see292

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see284

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

19 Noyabr 2026 19:14see270

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

19 Noyabr 2026 18:45see268

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see254

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

19 Noyabr 2026 21:00see249

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

19 Noyabr 2026 15:03see244

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

20 Noyabr 2026 00:06see239

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

20 Noyabr 2026 21:10see231

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

19 Noyabr 2026 17:30see227

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see224

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see224

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see219

"Sabah" "Sumqayıt"ı darmadağın etdi

20 Noyabr 2026 21:17see214

İraola: “Belə bir şey baş verməməlidir”

20 Noyabr 2026 21:35see209
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri