Nazirin “üçdən ikisi” bəyanatı: suallar çoxdur, cavablar isə...

Məktəb nazirin özü üçün bir sınaq halına gələndə: Azərbaycanın təhsil sistemində nələr baş verir?

15 sentyabrda Azərbaycanda yeni 2026-2027-ci tədris ili başladı. Bəzi ailələr üçün bu gün məktəb həyatına daha bir başlanğıc oldu, digərləri üçün isə ilk vacib addım oldu: 124 mindən çox uşaq ilk dəfə məktəbli oldu, birinci sinfə getdi. Ümumilikdə, yeni tədris ilində ölkənin ümumi təhsil məktəblərində təxminən 1,6 milyon şagird oxuyacaq. Bundan əlavə, yüz minlərlə universitet tələbəsi, orta ixtisas və peşə təhsili müəssisələrində oxuyan tələbələr və məktəbəqədər uşaqlar təhsil sisteminə daxil olacaqlar.

Bu rəqəmlərin hər birinin arxasında fərdi ailələr, onların ümidləri və qayğıları dayanır. Hər bir valideyn övladının yaxşı və ya əlaçı şagird olmasını, oxuduqlarını başa düşməsini, sual verməkdə özünəinamlı olmasını, problemləri müstəqil həll edə bilməsini və gələcəkdə layiqli bir peşə əldə etməsini istəyir. Lakin bir çox valideyn üçün məktəb təhsili uzun müddətdir ki, yalnız dərs və ev tapşırığından daha çox şeydir. Dərsdən sonra dərsdənkənar fəaliyyətlər, repetitorluq, hazırlıq kursları və yeni xərclər başlayır. Və tədricən sual yaranır: məktəb özü uşağa uğurlu təhsil üçün lazım olan hər şeyi təmin edirmi?

Dərs ilinin başlanğıcı yalnız bayram məclisləri, yeni dəftərlər və birinci sinif şagirdlərinin fotoşəkilləri ilə məhdudlaşmır. Bu, həm də cəmiyyətin məktəbə xüsusilə diqqətlə baxdığı və konkret nəticələr gözlədiyi bir dövrdür. Valideynlər övladlarının dəqiq nə öyrənəcəyini, müəllimlər hansı qaydalara əsasən işləyəcəklərini, dövlət isə bir il, beş və ya on il ərzində hansı göstəriciləri təqdim edə biləcəyini anlamaq istəyir. Buna görə də hər yeni dərs ili təkcə şagirdlər üçün deyil, bütün təhsil sistemi üçün bir növ sınaq halına gəlir.

Son aylarda Azərbaycan təhsil sistemi ətrafında olduqca maraqlı bir mənzərə yaranıb. Elm və Təhsil Nazirliyi mütəmadi olaraq islahatlar, müəllimlərin sertifikatlaşdırılması, tədrisin keyfiyyətinin artırılması, regional universitetlərin inkişafı, rəqəmsallaşma və yeni yanaşmalar barədə hesabatlar verir. Nazir Emin Əmrullayev özü islahatların ardıcıllığından və davamlılığa ehtiyacdan danışır. Lakin eyni zamanda, ictimai məkan getdikcə tamamilə fərqli mövzularla dolur - valideynlərin sualları, müəllimlərin şikayətləri, şagirdlərin təhsil keyfiyyəti ilə bağlı müzakirələr, repetitorluq, ali təhsilin qiyməti və nəhayət, nazirin öz açıqlamaları, bəzən izah etməyə çalışdığı problemlərdən daha çox mübahisəyə səbəb olur.

Və burada əsas sual ortaya çıxır: əgər təhsil sistemi həqiqətən inkişaf edirsə, niyə ictimai müzakirələrin çox hissəsi hələ də onun çatışmazlıqları ətrafında fırlanır? Bəlkə də problem təkcə ayrı-ayrı məktəblərdə, müəllimlərdə və ya şagirdlərdə deyil. Bəlkə də islahat arxitekturasının özünə və onun öz nəticələrini ictimaiyyətə nə dərəcədə izah edə biləcəyinə baxmağın vaxtıdır.

Emin Əmrullayevin "üç nəfərdən ikisi"nin oxuduqlarının mənasını başa düşməməsi barədə açıqlaması xüsusilə təsirli idi. 8 sentyabrda nazir bu açıqlamanı təkrarladı və onu PISA 2025 nəticələri və xüsusilə bölgələrdə oxu savadlılığı problemləri ilə əlaqələndirdi. O, həmçinin bəzi bölgələrdə şagirdlərin təxminən 80%-nin aşağı oxu anlama balları nümayiş etdirdiyini bildirdi.

Amma məhz burada nazir diqqətəlayiq siyasi və ictimai reaksiya aldı. Millət vəkili Ceyhun Məmmədov haqlı olaraq soruşdu: "üçdən ikisi" nəticəsi dəqiq hansı statistikaya əsaslanır? Onun tənqidi Əmrullayevə şəxsən yönəldiyi üçün deyil, təhsil nazirinin öz cəmiyyətinin intellektual qabiliyyətlərini xarakterizə edən rəqəmlərlə xüsusilə diqqətli olması lazım olduğu üçün vacibdir. Təhsil sisteminin rəhbəri vətəndaşlara onların üçdə ikisinin oxuduqlarını başa düşə bilmədiyini deyəndə, bu artıq sadəcə bir statistika deyil. Bu, ölkənin insan kapitalının keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi və əslində cəmiyyətin ictimai diaqnozudur.

Əgər bu rəqəm həqiqətən PISA məlumatlarından qaynaqlanırsa, onu son dərəcə dəqiq izah etmək lazımdır: hansı yaş qrupundan danışılır, hansı göstəricidən istifadə olunur, müəyyən bir oxu savadlılığı səviyyəsi nə deməkdir və niyə müəyyən bir şagird qrupu üçün beynəlxalq nəticə bütün əhali üçün "üçdən ikisi" ifadəsinə çevrilir. Əks halda, bir paradoks yaranır: nazir mətnin səhv başa düşülməsi problemi ilə mübarizə aparmağa çalışır, lakin özü statistik nəticəni anlaşılmazlığa açıq şəkildə formalaşdırır. İctimai müzakirələrdə məhz bu baş verdi.

Bundan əlavə, problem yalnız bir uğursuz ifadə ilə məhdudlaşmır. Bu, daha dərin idarəetmə məsələsini - islahatçının dili ilə cəmiyyətin dili arasındakı uçurumu ortaya qoyur. Bir mütəxəssis üçün bir rəqəm təqdimat elementi ola bilər. Valideyn üçün bu, "Uşağımın başına nə gəlir?" sualına çevrilir. Müəllim üçün bu, "Nəticələrə görə kim məsuliyyət daşıyır?" sualıdır. Parlament üzvü üçün isə bu, dövlət qurumunun məsuliyyəti ilə bağlı suala çevrilir.

Və burada sistem özü nazirə özünütənqid üçün kifayət qədər material təqdim edir. İyun ayında Əmrullayev dördüncü və altıncı sinif şagirdlərinin biliklərinin monitorinqinin nəticələrini açıqladı: bəzi siniflərdə uşaqların 50%-dən 70%-ə qədəri minimum təhsil standartlarına belə çatmır. Nazirin sözlərinə görə, belə siniflər çoxdur.

Bu, həqiqətən ciddi bir siqnaldır. Çünki söhbət nazirliyə siyasi müxalifət və ya sosial mediada şərhlərdən getmir. Bunlar təhsil sistemi rəhbərinin özünün ictimai müzakirəyə təqdim etdiyi monitorinq məlumatlarıdır. Əgər bəzi siniflərdə uşaqların yarısı və ya hətta 70%-i minimum bilik səviyyəsinə çatmırsa, tamamilə təbii bir sual yaranır: nəticə sadəcə növbəti təqdimat deyil, bu statistikada dəyişiklik olana qədər islahat neçə il davam etməlidir?

Bunun hamısını müəllimlərin üzərinə atmaq olmaz. Üstəlik, nazirin özü deyir ki, müəllimlər təhsil sistemində ən çətin işlərdən birini yerinə yetirirlər və onların ehtiyacları başa düşülməlidir. Lakin eyni zamanda, müəllimlər nəzarətin əsas hədəflərindən biridir - sertifikatlaşdırma, monitorinq və qiymətləndirmə prosedurları vasitəsilə.

2022-2026-cı illər arasında 104.435 müəllim sertifikasiyadan keçib. Əmrullayevin sözlərinə görə, 91.408 müəllim bonus alıb və hər iki cəhddən uğursuz olan 9.334 müəllimin əmək müqaviləsi ləğv edilib. Müəllimlərin peşəkar biliklərinin yoxlanılması ideyası kökündən yanlış deyil. Əksinə, təhsil sistemində tədrisin keyfiyyətinə nəzarət mexanizmi olmalıdır. Lakin başqa bir sual yaranır: təhsilin keyfiyyəti yalnız fərdi müəllimin keyfiyyəti ilə ölçülə bilərmi?

Əgər müəllim zəifdirsə, onu yenidən hazırlamaq və ya dəyişdirmək lazımdır. Lakin uşaqların on faizi daim minimum səviyyəyə çata bilmirsə, problem artıq yalnız bir neçə səriştəsiz müəllimə aid edilə bilməz. Burada tədris planlarını, tədris metodlarını, dərslikləri, gələcək müəllimlərin hazırlanmasını, iş yükünü, məktəb fəaliyyətini, valideynlərlə qarşılıqlı əlaqələri və nəhayət, idarəetmə sisteminin özünü nəzərə almalıyıq.

Məhz buna görə sertifikatlaşdırma faydalı bir vasitə ola bilər, lakin sistemli məsuliyyəti müəllimlərə ötürmək üçün əlverişli bir yola çevrilməməlidir. Nazirin eyni zamanda, 20.000 tam ştatlı müəllim vəzifəsinin mərhələli şəkildə yaradılacağını və tam ştatlı müəllim statusu alanların artıq sertifikatlaşdırmaya ehtiyacı olmayacağını elan etməsi xüsusilə maraqlıdır.

Və burada valideynlər və müəllimlər sistemin məntiqini şübhə altına ala bilərlər. Sertifikatlaşdırma ən vacib keyfiyyət təminatı mexanizmidirsə, niyə bir kateqoriyalı müəllim tədricən bundan azad edilir? Sistem müəyyən bir mərhələdən sonra əlavə sertifikatlaşdırmanın artıq lazım olmadığını fərz edirsə, onda başqa bir sual yaranır: niyə bu prosedur indiyə qədər bu qədər fundamental hesab olunurdu?

Nazir özü ardıcıl islahat prosesinə ehtiyac olduğunu deyir. Və bu, bəlkə də onun ən ağıllı fikirlərindən biridir. 11 sentyabrda o, təhsilin onlarla qısamüddətli təşəbbüsə deyil, bir neçə əsas sahənin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsinə ehtiyac duyduğunu bildirdi. O, həmçinin müəllimlərin 90%-dən çoxunun artıq sertifikatlaşdırıldığını, lakin mövcud müəllimlərin yalnız üçdə birinin sistemə rəqabətli proses vasitəsilə daxil olduğunu bildirdi.

Mövcud sistemin əsas paradokslarından biri də buradadır. Nazirlik eyni zamanda, müəllim heyətinin keyfiyyətinin artırılmasından danışır və mövcud müəllimlərin yalnız üçdə birinin sistemə rəqabətli seçim prosesi vasitəsilə daxil olduğunu etiraf edir. Bu o deməkdir ki, sertifikatlaşdırma köhnə modelin nəticələrini düzəldir, lakin sual qalır: tam rəqabətli seçim prosesi olmadan sistemin özünün inkişafı niyə bu qədər uzun çəkdi?

Başqa sözlə, əgər bu gün mövcud müəllimlərin kütləvi sınaqdan keçirilməsi lazımdırsa, bu o deməkdir ki, keyfiyyət problemi yalnız məktəb daxilində deyil, həm də peşəyə girişdə həll edilməlidir.

Repetitorluq digər həssas məsələdir. Əmrullayev etiraf edir ki, onu aradan qaldırmaq və ya qadağan etmək praktik olaraq mümkün deyil. Bu, vacib bir etirafdır, çünki Azərbaycanda repetitorluq uzun müddətdir təhsil sisteminin bir növ ikinci mərtəbəsi olub.

Uşaq səhər məktəbə gedir və sonra xeyli sayda ailə əlavə hazırlıq üçün pul ödəməyi zəruri hesab edir. Əgər məktəblər təhsil funksiyasını tam yerinə yetirirsə, niyə əlavə təlimə bu qədər geniş tələbat var? Əlbəttə ki, repetitorluq bir çox ölkələrdə mövcuddur. Lakin əgər bu, şagirdin imtahanlarda rəqabət qabiliyyəti üçün praktik olaraq məcburi şərtə çevrilərsə, pulsuz məktəb bir çox ailələr üçün tam hüquqlu təhsil məkanı olmaqdan çıxır.

Və sosial bərabərsizlik də məhz burada ortaya çıxır. Maddi imkanı olan ailə uşağına əlavə dərs saatları alır, daha aşağı gəlirli ailə isə yalnız məktəb sisteminə etibar etmək məcburiyyətində qalır. Paradoks yaranır: dövlət təhsilə bərabər çıxışı elan edir, lakin faktiki nəticələr getdikcə ailənin əlavə təhsil üçün ödəniş qabiliyyətindən asılı ola bilər.

Ali təhsil məsələsi də eyni dərəcədə həssasdır. İyun ayında nazir qəbul planlarını və dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən yerlərin sayını tənzimləməklə, eyni zamanda, regional universitetləri inkişaf etdirməklə Bakı universitetlərində tələbələrin sayının azaldılacağını açıqladı. O, bunu paytaxtda tələbələrin sayının artması və təhsilin keyfiyyətinin aşağı düşməsinin qarşısını almaq zərurəti ilə əlaqələndirdi.

Buradakı iqtisadi məntiq aydındır. Lakin təhsil yalnız kvadrat kilometrə düşən tələbə sıxlığı ilə bağlı deyil. Hər tələbənin arxasında bir ailə dayanır. Regionlardan olan valideynlər üçün sual fərqlidir: uşağı başqa şəhərə oxumağa göndərmək nə qədər təhlükəsiz, rahat və keyfiyyətlidir? Yataqxanalar varmı? Xərclər nə qədərdir? Fakültə necədir? Məzun olduqdan sonra məşğulluq perspektivləri necədir?

Əgər dövlət gəncləri regionlara göndərmək istəyirsə, regional universitetləri Bakıda qeydiyyatdan keçməmək üçün cəza deyil, paytaxtda təhsilə əsl alternativ etməlidir.

Nazirin ali təhsilin qiyməti ilə bağlı şərhləri xüsusilə mübahisələrə səbəb oldu. Əmrullayev təhsil haqqının artırılması üçün mümkün bir siqnal kimi qəbul edildikdən sonra açıqlamalarını ictimaiyyət qarşısında aydınlaşdırmaq məcburiyyətində qaldı. Nazir özü də məqsədin təhsil xərclərini artırmaq deyil, mövcud maliyyə modelini müzakirə etmək olduğunu vurğuladı.

Lakin burada da eyni ünsiyyət probleminə qayıdırıq. Əgər hökumət naziri müsahibədən sonra "dəqiq nə demək istədiyini" izah etməyə məcbur edilirsə, problem təkcə islahatın məzmununda deyil, həm də onun təqdim olunma tərzində mövcuddur.

Müasir təhsil sistemində ünsiyyət ikinci dərəcəli funksiya deyil. Valideynlər nə baş verdiyini başa düşməlidirlər. Müəllimlər qaydaların niyə dəyişdiyini başa düşməlidirlər. Şagirdlər qəbul tələblərinin niyə dəyişdiyini başa düşməlidirlər. Və ictimaiyyət sistemin hara doğru getdiyini başa düşməlidir.

Buna görə də nazirin açıqlamaları islahatın özünün bir hissəsinə çevrilir. Əgər ifadə qalmaqala səbəb olursa, bu, həmişə jurnalistlərin və ya ictimaiyyətin naziri "səhv başa düşdüyü" anlamına gəlmir. Bəzən bu, hökumət rəsmisinin ideyanı kifayət qədər aydın şəkildə ifadə etməməsi deməkdir.

Başqa bir maraqlı nümunə var. İyun ayında Əmrullayev süni intellektin sui-istifadəsinin uşaqların intellektual degenerasiyasına səbəb ola biləcəyini söylədi, çünki şagirdlər həlli anlamaq əvəzinə hazır cavablar əldə etmək üçün süni intellektdən istifadə edirlər.

Xəbərdarlığın özü ilə mübahisə etmək çətindir. Lakin bu, bizi əsas suala qaytarır: əgər uşaq daim hazır cavab axtarırsa, niyə? Bəlkə də müasir təhsil sistemi onlara düşünməyi deyil, düzgün cavabı təxmin etməyi öyrətmək üçün çox vaxt sərf etdiyinə görə? Bəlkə də imtahan sistemi düşünmə qabiliyyətindən daha çox xatırlama sürətini mükafatlandırdığına görə?

Bu halda, süni intellekt problem yaratmır; sadəcə problemi ortaya qoyur. Əgər şagird “ChatGPT”, kalkulyator və ya axtarış sistemindən yalnız hazır cavab əldə etmək üçün istifadə edirsə, bu, həqiqətən pisdir. Lakin təhsil sistemi onlara sual verməyi, mənbəyi yoxlamağı, arqumentləri müqayisə etməyi və nəticəni tənqidi qiymətləndirməyi öyrədirsə, eyni süni intellekt təhdiddən bir alətə çevrilir.

Buna görə də, texnologiya ilə deyil, müstəqil düşünmək əvəzinə hazır cavab almaq təhsil vərdişi ilə mübarizə aparmalıyıq.

Nəticə etibarilə, bütün bu hekayə bir şeyə gedib çıxır: təhsildə yalnız yuxarıdan aşağıya islahatlar aparmaq olmaz. Hər il yeni bir prosedur, yeni imtahan, yeni təqdimat, yeni pilot layihə tətbiq edib, təkcə bu inzibati tədbirlərin cəminin avtomatik olaraq savadlı bir insan yaradacağını gözləmək olmaz. Məhz buna görə də Əmrullayevin son açıqlaması xüsusilə diqqətəlayiqdir: 30 fərqli qısamüddətli təşəbbüs əvəzinə, ardıcıl olaraq beşini həyata keçirmək daha yaxşıdır.

Bəlkə də, bu, bu gün nazirliyin özünə tətbiq edilməli olan prinsipdir.

Daha az təqdimat - daha çox ölçülə bilən nəticələr.

Daha az möhtəşəm bəyanatlar - daha çox izahat.

Müəllimlərin günah keçisi çıxarmağın daha da azaldılmasın - uşağı hazırlamaq prosesinin daha çox təhlili.

Sistemin təkmilləşdiyini sübut etmək üçün daha az cəhd - hələ nəyin dəqiq işləmədiyi sualına daha dürüst cavablar.

Çünki bir nazir tədrisin keyfiyyətinin on il ərzində yaxşılaşdığını iddia edərkən, eyni zamanda, öz nazirliyi bəzi siniflərdə uşaqların 50-70%-nin minimum standartlara cavab vermədiyini bildirəndə cəmiyyətin soruşmağa tam haqqı var: islahatın nəticəsi haradadır ki, onlar bununla fəxr etməlidirlər?

Və bu, Azərbaycan təhsilində yaxşılığa doğru heç nəyin dəyişmədiyi anlamına gəlmir. Əksinə, uğurla sertifikatlaşdırılmış müəllimlərin maaşlarının artırılması, vahid müəllim bazasının yaradılması, rəqabətli seçim, regional universitetlərin inkişafı və kadr siyasətinin sistemləşdirilməsi cəhdləri islahatların çox real sahələridir. Müəllimlərin 90%-dən çoxu sertifikatlaşdırılıb və on minlərlə müəllim bonus alıb.

Sosial islahatlar keçirilən imtahanların və ya dərc olunan mətbuat açıqlamalarının sayı ilə ölçülmür. Bu, məktəb məzununun nə edə biləcəyi ilə ölçülür. Əgər məzun mürəkkəb mətni oxuya bilirsə, onun mənasını başa düşürsə, faktı rəydən ayırd edə bilirsə, öz mövqeyini formalaşdıra bilirsə, çətin bir problemi həll edə bilirsə və biliklərini real həyatda tətbiq edə bilirsə, təhsil işə yarayır.

Lakin imtahandan keçmək üçün bir neçə il repetitorluğa ehtiyac duyursa və məktəbdən sonra yenə də mətni anlamaqda çətinlik çəkirlərsə, deməli, gözəl islahat konsepsiyası ilə sinif otağı arasında bir boşluq yaranıb. Və bu boşluğu tək bir nazir bəyanatı ilə doldurmaq olmaz.

Emin Əmrullayev bəlkə də təkcə sözlərlə deyil, həm də ictimai çıxışının məntiqi ilə daha diqqətli olmalıdır. Təhsil naziri ictimaiyyətlə mühakimə dilində danışmamalıdır. O, məsuliyyət dilində danışmalıdır. "Üç nəfərdən ikisi oxuduqlarını başa düşmür" ifadəsi sensasiyaya səbəb ola bilər. "Problem budur, mənbəyi budur, nə etdik, nə işə yaramadı və cəmiyyət nəticələri yoxlaya biləcəyi zaman budur" demək daha çətindir.

Amma əsl təhsil siyasətinin dilini təşkil edən məhz bu ikinci seçimdir. Çünki məktəb dövlətin uşaqları imtahan etdiyi yer deyil. Nəticədə, məktəb dövlətin özünü imtahan edir.

Əgər şagird oxuduqlarını başa düşmürsə, bu, şagirdin problemidir. Əgər minlərlə belə şagird varsa, bu, məktəbin problemidir. Əgər yüz minlərlə şagird varsa, bu, sistemin problemidir. Əgər sistem problemin illərlə davam etməsini izah edə bilmirsə, onda onu idarə edənlər üçün qaçılmaz olaraq suallar yaranır.

Və bu mənada, Emin Əmrullayev ətrafında bugünkü müzakirə sadəcə "üçdən ikisi" ifadəsi ətrafında müzakirədən daha çox şeydir. Bu, 21-ci əsr Azərbaycan məktəbinin necə olması və mövcud təhsil administrasiyasının bunu kağız üzərində sonsuz islahatlar vasitəsilə deyil, hər bir şagirdin zehnində ölçülə bilən nəticələr vasitəsilə ora çatdıra bilib-bilməməsi barədə daha ciddi bir söhbətdir.