Onlar məni asacaqlar

Bəzən böyük müharibələrin mahiyyətini generalların xəritələri, cəbhə xətləri, raketlərin sayı deyil, qapalı otaqda deyilmiş bir cümlə daha yaxşı açır.

İngiltərənin nüfuzlu “The Economist” jurnalının Vladimir Putinə yaxın mənbəyə istinadən yaydığı iddiaya görə, Rusiya prezidenti müharibənin hansısa mərhələsində yaxın ətrafına belə deyib:

“They will hang me”.

“Onlar məni asacaqlar”.

Bu sözlərin həqiqətən deyilib-deyilmədiyini bilmirik. Jurnal mənbənin adını açıqlamır. Söhbətin nə vaxt və hansı şəraitdə baş verdiyi də məlum deyil. “Onlar” kimdir – Qərb, Ukrayna, rus elitası, yoxsa məğlubiyyəti bağışlamayacaq müharibə tərəfdarları – bunu da bilmirik.

Ona görə bu cümləni Putinin təsdiqlənmiş sitatı kimi qəbul etmək olmaz.

Amma hətta anonim mənbənin söylədiyi bir cümlə kimi belə, o, müharibənin təhlükəli məntiqini göstərir. Çünki müharibəni başlamaqla müharibəni bitirmək eyni şey deyil.

Hakimiyyət müharibəyə başlayanda qarşısına siyasi və hərbi məqsədlər qoyur. Ərazi, təhlükəsizlik, nüfuz, təsir dairəsi, tarixi iddialar... Ancaq illər keçir, on minlərlə insan ölür, milyardlarla dollar xərclənir, iqtisadiyyat və cəmiyyət müharibənin tələblərinə uyğunlaşdırılır.

Sonra qəribə bir mərhələ başlayır.

Artıq sual “Nə qazanacağıq?” deyil. Sual dəyişir:

“İndi dayansaq, bütün bunları necə izah edəcəyik?”

“The Economist”in Rusiya elitasındakı mənbələrindən birinin söylədiyi başqa bir fikir buna görə daha maraqlıdır. Onun sözlərinə görə, elita daxilində getdikcə belə bir hiss yaranır:

“Çar çılpaqdır”.

Bu ifadə bəlkə də “Məni asacaqlar” cümləsindən daha əhəmiyyətlidir.

Avtoritar hakimiyyətin ən böyük sərvəti təkcə ordu, polis və pul deyil. Onun əsas sərvətlərindən biri məğlubedilməzlik təsəvvürüdür.

Hamı hökmdarın güclü olduğuna inandığı müddətdə onun gücü həqiqətən artır. Elita ona tabe olur, məmurlar əmrləri yerinə yetirir, rəqiblər susur. Amma bir gün həmin insanların ağlına “bəlkə o, əvvəlki qədər güclü deyil?” sualı düşəndə hakimiyyətin görünməyən dayaqlarından biri çatlamağa başlayır.

Tarixdə bunun qorxunc nümunələri var.

1917-ci ildə II Nikolayın hakimiyyəti yalnız rus ordusunun məğlubiyyətlərinə görə çökmədi. Müharibə illərlə davam etdikcə dövlətin idarəolunmaz olduğu düşüncəsi saraya, generallara, aristokratiyaya, hətta monarxiyanın öz dayaqlarına yayıldı. Çar taxtdan endiriləndə onu devirənlər əvvəlcə bolşeviklər deyildi. Öz generallarının belə böyük hissəsi artıq onun hakimiyyətdə qalmasını çıxış yolu hesab etmirdi.

Müharibənin hökmdarlar üçün ən təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri budur.

Bir müddətdən sonra məğlubiyyət dövlət üçün hərbi nəticə olmaqdan çıxıb rəhbər üçün şəxsi təhlükəyə çevrilə bilər.

Və həmin andan etibarən dövlətin marağı ilə hökmdarın marağı ayrılmağa başlayır.

Dövlət üçün kompromis sərfəli ola bilər;

Cəmiyyət üçün müharibənin dayanması sərfəli ola bilər;

Əsgər üçün evə qayıtmaq sərfəli ola bilər.

Amma rəhbər üçün kompromis hakimiyyətini itirmək deməkdirsə, onun hesabı tamam başqadır.

Bu nöqtədə sülh qəribə şəkildə müharibədən daha təhlükəli görünə bilər.

Psixologiyada buna yaxın bir anlayış var: batmış xərc yanılması. İnsan hansısa işə böyük pul, zaman və zəhmət sərf etdikdən sonra həmin işin mənasız olduğunu qəbul etməkdə çətinlik çəkir. Məntiqlə dayanmalı olduğu halda, əvvəlki itkiləri doğrultmaq üçün daha çox itkiyə razı olur.

Müharibədə isə bu mexanizm dəhşətli miqyas alır.

Beş il döyüşmüsənsə, beş ilin qurbanlarına məna verməlisən.

Bunun üçün altıncı ili də qurban verirsən.

Altıncı ildən sonra yeddinci ili əsaslandırmaq daha asan olur.

Beləcə, əvvəlcə məqsədə çatmaq üçün aparılan müharibə bir gün keçmiş qurbanları mənasız göstərməmək üçün aparılan müharibəyə çevrilir.

Əgər “The Economist”in mənbəsinin söylədiyi “Onlar məni asacaqlar” cümləsi doğrudursa, onun əsl ağırlığı da buradadır.

Bu, qorxan bir insan haqqında cümlə deyil.

Bu, daha təhlükəli bir vəziyyət haqqındadır:

“Bir ölkənin müharibədən çıxış qapısı ilə bir hökmdarın şəxsi çıxış qapısının artıq eyni yerdə olmaması haqqındadır”.

Tarix göstərir ki, belə anlarda ən təhlükəli sual hökmdarın müharibəni qazanıb-qazanmayacağı deyil. Ən təhlükəli sual budur:

Əgər sülhdən sonra öz gələcəyini görmürsə, niyə sülhü seçsin ki?