“Osmanlının borclarını alçaldılan türklər ödədi” Yılmaz Dikbaş KONKRET

Mənbə: Yılmaz Dikbaş, 21 avqust 2017-ci il

2013-cü ilin məzənnələri ilə hesablandıqda, Osmanlı dövlətinin ümumi borcu 500 milyard dollar təşkil edirdi.

Fateh Sultan Mehmedin hakimiyyəti dövründə (1451–1481) türklərin dövlət idarəçiliyindən uzaqlaşdırıldığı iddia olunur. Onların yerinə “devşirmə” adlandırılan, xristian Avropa mənşəli şəxslər gətirilirdi.

Osmanlı ordusunun əsas qüvvələrindən biri olan yeniçərilərin də türk olmadığı bildirilir. Onlar 10–15 yaşlarında ailələrindən ayrılaraq paytaxta gətirilir, burada xüsusi təlim və tərbiyə alırdılar.

Sarayda dövlət idarəçiliyi üçün kadrlar hazırlayan “Enderun” adlı məktəb fəaliyyət göstərirdi. İddialara görə, türklər bu məktəbə qəbul edilmirdilər.

“Hərəm” adlandırılan saray məkanında isə cariyələr yaşayırdı. Onların əsasən Avropa mənşəli, xristian və yəhudi ailələrindən gətirilmiş kölə qadınlar olduğu qeyd edilir. Mətnin müəllifi türklərin hərəmə qəbul edilmədiyini, sultanların və şahzadələrin cariyələrlə nikah bağlamadan münasibətdə olduqlarını vurğulayır.

Osmanlı dövləti türkləri yalnız dövlət idarəçiliyindən və ordunun müəyyən sahələrindən uzaqlaşdırmaqla kifayətlənmirdi. Müəllifin fikrincə, türk xalqına qarşı alçaldıcı münasibət də mövcud idi. Türkləri aşağılamaq üçün “etrak-ı bi-idrak” ifadəsindən istifadə edilirdi. Bu ifadə təxminən “dərk etmək qabiliyyətindən məhrum türklər” mənasını verir.

IV Muradın hakimiyyəti dövründə (1623–1640) “türk” sözünün bəzən kobudluq və nadanlıq mənasında işlədildiyi iddia olunur. Həmin dövrün tanınmış satirik şairi Nəfinin də bu münasibəti əks etdirən aşağıdakı misranı yazdığı bildirilir:

“Türkə həqq çeşmeyi-irfanı haram etmişdir”.

Müasir Azərbaycan dilində təxminən belə səslənir:

“Tanrı türkə mərifət və anlayış çeşməsini haram etmişdir”.

Əziz dostlar!

Bu qısa girişdən sonra əsas məsələyə — Osmanlı dövlətinin süqutundan əvvəlki son 90 ildəki iqtisadi və maliyyə vəziyyətinə nəzər salaq.

1828–1829-cu illər: ordunun çörəyə belə pulu yox idi

Həmin vaxt Osmanlı taxtında II Mahmud otururdu. Osmanlı-Rusiya müharibəsi davam edirdi.

Osmanlı ordusunun Dunay sahilindəki qarnizonlarında çörək çatışmırdı. Çünki çörək bişirmək üçün un, un hazırlamaq üçün isə buğda yox idi.

Osmanlı dövləti tanınmış yəhudi bankiri Rotşildlər ailəsinə müraciət etdi. Rotşild lazımi buğdanı alaraq Osmanlıya verdi. Lakin dövlət aldığı buğdanın pulunun yalnız yarısını ödəyə bildi.

Beləliklə, borcun bir hissəsi ödənilməmiş qaldı.

1834-cü il: Yunanıstana ödəniləcək təzminat

II Mahmudun hakimiyyəti dövründə Yunanıstan Osmanlı hakimiyyətinə qarşı mübarizə apararaq müstəqilliyini əldə etmişdi. Yunanıstana təzminat ödənilməsi məsələsi də gündəmə gəlmişdi.

Osmanlı dövlətinin isə bu ödənişi həyata keçirmək üçün kifayət qədər vəsaiti yox idi. Xəzinə boş idi.

Dövlət yenidən Rotşildlər ailəsinə müraciət etdi. Bankirin nümayəndəsi İstanbula gəldi və nəzərdə tutulan məbləği ödədi. Bu vəsait Osmanlı dövlətinin borcu kimi qeydə alındı.

1853–1856-cı illər: Krım müharibəsi və yeni borclar

Həmin dövrdə Osmanlı taxtında Sultan Əbdülməcid otururdu. Krım müharibəsi davam edirdi.

Osmanlı ordusunun silah və sursata ehtiyacı vardı, lakin bunları almaq üçün dövlətin kifayət qədər pulu yox idi.

Osmanlı yenidən Rotşildlər ailəsinin vasitəçiliyinə üz tutdu. Mətnə əsasən, 10 milyon 514 min 976 quruş borc hesabına 40 min tüfəng, 2 min şişxanə, 10 milyon patron və 50 milyon kapsul alınması nəzərdə tutulmuşdu.

Müharibə xərcləri dövlət xəzinəsinin vəziyyətini daha da ağırlaşdırırdı.

1855-ci il: dövlət gəlirləri girov qoyuldu

Krım müharibəsi Osmanlı dövlətinin maliyyə yükünü artırmışdı. Xəzinədə vəsait çatışmadığından hökumətin təcili olaraq böyük məbləğdə borca ehtiyacı yaranmışdı.

Osmanlı yenidən Rotşildlər ailəsinə müraciət etdi. Borc müqabilində Misirdən əldə olunan vergi gəlirləri, eləcə də İzmir və Şam gömrüklərindən daxilolmalar təminat kimi göstərildi.

Lakin bankir bu təminatlarla kifayətlənmədi. Çünki Osmanlı dövlətinin əvvəlki borclarından bir hissəsi hələ də ödənilməmişdi.

Nəticədə İngiltərə və Fransanın zəmanət verməsi şərti ilə Osmanlıya borc ayrılmasına razılıq verildi. Mətnə görə, dövlət 5 milyon funt sterlinq borc aldı.

Bu hadisə Osmanlının maliyyə müstəqilliyinin nə dərəcədə zəiflədiyini göstərən nümunələrdən biri kimi təqdim edilir.

1891-ci il: 60 il müddətinə götürülən borc

Sultan II Əbdülhəmidin hakimiyyəti dövründə Osmanlı xəzinəsinin vəziyyəti yenə ağır idi.

Dövlət növbəti dəfə Rotşildlər ailəsinə müraciət etdi. Mətnə əsasən, illik 4 faizlə, 60 il müddətinə 6 milyon 316 min 920 funt sterlinq borc götürüldü.

Bu, dövlətin maliyyə öhdəliklərinin uzun illər davam edəcəyini göstərirdi.

1894-cü il: borc yükü daha da artır

1894-cü ildə də Osmanlı xəzinəsinin vəziyyəti ürəkaçan deyildi. Dövlət yenidən Rotşildlər ailəsindən borc aldı.

Mətnə əsasən, illik 3,5 faizlə 8 milyon 212 min 340 funt sterlinq kredit ayrıldı. Borcun qaytarılma müddəti 61 il müəyyən edildi.

Osmanlı bu məbləği illik 330 min funt sterlinq hissələrlə ödəmək barədə öhdəlik götürdü.

Beləliklə, dövlətin maliyyə problemləri yalnız öz dövrü ilə məhdudlaşmır, gələcək illər üçün də ciddi borc öhdəlikləri yaradırdı.

1922–1923-cü illər: Osmanlı sona çatdı, borclar qaldı

1 noyabr 1922-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Osmanlı sultanlığını ləğv etdi.

17 noyabr 1922-ci ildə son Osmanlı sultanı VI Mehmed Vahidəddin Britaniya hərbi gəmisində İstanbuldan ayrıldı.

24 iyul 1923-cü ildə Lozanna müqaviləsi imzalandı.

Yeni Türkiyə dövləti Osmanlı imperiyasından qalan borc yükü ilə də üzləşdi. Bu borcların ödənilməsi məsələsi Lozanna müqaviləsi və sonrakı maliyyə razılaşmaları çərçivəsində həll edildi.

Müəllifin yazdığına görə, Osmanlı dövründə Rotşildlər ailəsindən alınmış borclar da bu öhdəliklər sırasına daxil idi və onların geri qaytarılması həyata keçirildi.

Əziz dostlar!

Məqalənin müəllifi iqtisadçı və maliyyə mütəxəssisi Mahfi Eğilməzin hesablamalarına istinad edərək bildirir ki, Osmanlı dövlətinin ümumi borcu 2013-cü ilin məzənnələri ilə 500 milyard dollar təşkil edirdi.

Müəllifin fikrincə, bu borc Atatürkün rəhbərliyi altında yenidən qurulan Türkiyə xalqının üzərinə düşmüş ağır maliyyə yükünün göstəricisidir.

Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra qurulan Türkiyə Respublikası əvvəlki dövlətin borclarının müəyyən hissəsini öz üzərinə götürdü. Borcların bölüşdürülməsi və ödənilməsi isə təkcə siyasi qərarla deyil, beynəlxalq razılaşmalar və maliyyə mexanizmləri əsasında həyata keçirildi.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az