Parçalanmış coğrafiyadan milli suverenliyə

Sadiq QURBANOV
Milli Məclisin deputatı

Coğrafiyanın taleyə çevrildiyi tarix

Bəzi coğrafiyalar dünya tarixinin kənarında dayanır, bəziləri isə böyük güclərin gələcək haqqında qərar verdiyi strateji məkana çevrilir. Azərbaycan ikinci qrupa daxildir. Xəzər dənizindən Anadoluya, İran yaylasından Şimali Qafqaza, oradan Mərkəzi Asiyaya uzanan yolların kəsişməsində yerləşən Azərbaycan əsrlər boyu ticarət marşrutlarının, hərbi yürüşlərin, siyasi rəqabətin və mədəni qarşılıqlı təsirlərin mərkəzində olub. Bu mövqe ölkəyə böyük imkanlar qazandırdığı qədər ağır tarixi sınaqlar da gətirib.
Azərbaycanın taleyini anlamaq üçün xəritəyə yalnız coğrafi obyektlərin məcmusu kimi baxmaq kifayət etmir. Xəritə üzərindəki hər sərhədin arxasında siyasi qərar, hər ərazi dəyişikliyinin arxasında güc nisbəti, hər uzunmüddətli parçalanmanın arxasında isə həm xarici təzyiq, həm də daxili imkanların vəziyyəti dayanır. Azərbaycan tarixində baş verən ərazi itkiləri, Arazın iki tərəfində yaranan siyasi ayrılıq, Zəngəzurun strateji əhəmiyyəti və Naxçıvanın coğrafi mövqeyi bu həqiqətin müxtəlif təzahürləridir.

XVIII əsrdən etibarən Cənubi Qafqazda baş verən hadisələr Azərbaycan xalqının siyasi taleyinə xüsusilə güclü təsir göstərdi. Səfəvi dövlətinin zəifləməsi ilə yaranan hakimiyyət boşluğu, xanlıqlar arasındakı rəqabət, Rusiya imperiyasının cənuba doğru genişlənməsi və Qacar dövləti ilə müharibələr regionun siyasi xəritəsini dəyişdirdi. Sonrakı mərhələlərdə Osmanlı dövlətinin zəifləməsi, Birinci Dünya müharibəsi, yeni dövlətlərin yaranması və sovet hakimiyyətinin sərhəd siyasəti bu prosesləri daha mürəkkəb səviyyəyə gətirdi.
Bu hadisələrin nəticələri yalnız ərazilərin bir dövlətdən digərinə keçməsi ilə məhdudlaşmadı. Azərbaycan xalqının siyasi inkişafı fərqli istiqamətlərə ayrıldı, iqtisadi əlaqələr dəyişdi, ailə və mədəni bağlar sərhədlərlə məhdudlaşdı. Türk xalqlarının böyük coğrafiyası müxtəlif imperiyaların və siyasi sistemlərin daxilində parçalandı. Bir-birinə yaxın tarixi və mədəni köklərə malik toplumların ortaq siyasi iradə formalaşdırmaq imkanları zəiflədi.
Lakin tarixin mənası keçmişdə baş verənləri sadalamaqla açılmır. Əsas məsələ həmin hadisələrin hansı şəraitdə meydana gəldiyini, hansı qərarların itkiləri dərinləşdirdiyini və dövlətçiliyin yenidən qurulması üçün hansı şərtlərin yarandığını müəyyənləşdirməkdir. Azərbaycanın müasir tarixində Heydər Əliyevin dövlət quruculuğu xətti, İlham Əliyevin rəhbərliyi altında hərbi-siyasi imkanların gücləndirilməsi, 2020-ci ildə ərazilərin böyük hissəsinin azad edilməsi və 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin bərpası məhz bu geniş tarixi kontekst daxilində qiymətləndirilməlidir.

Xanlıqlar dövrü və imperiya maraqlarının toqquşması

XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvi dövlətinin zəifləməsi Cənubi Qafqazda siyasi tarazlığı pozdu. Mərkəzi hakimiyyətin əvvəlki gücünü itirməsi müxtəlif yerli hakimiyyət mərkəzlərinin meydana çıxmasına və möhkəmlənməsinə şərait yaratdı. Qarabağ, Gəncə, Quba, Şəki, Bakı, Şamaxı, Naxçıvan və digər xanlıqlar öz siyasi maraqlarını qorumağa çalışırdılar. Bəzən ittifaqlar qurulur, bəzən rəqabət güclənir, təhlükəsizlik məsələləri isə çox vaxt ayrı-ayrı hakimlərin qərarlarından asılı qalırdı.
Belə siyasi mühitdə vahid müdafiə sistemi yaratmaq çətinləşirdi. Hər bir xanlığın öz ordusu, maliyyə imkanları və diplomatik əlaqələri mövcud olsa da, ümumi strateji məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi və xarici təhdidlərə qarşı birgə hərəkət edilməsi davamlı xarakter almamışdı. Böyük dövlətlər üçün bu vəziyyət əlverişli imkanlar yaradırdı. Çünki ayrı-ayrı siyasi mərkəzlərlə münasibət qurmaq, onları bir-birindən fərqləndirmək və regional rəqabətdən faydalanaraq bir-birinə qarşı qoymaq imperiya siyasətinin ənənəvi vasitələri sırasında idi.
Rusiya imperiyasının Xəzər hövzəsinə doğru genişlənməsi bu şəraitdə sürətləndi. I Pyotrun 1722-ci ildə Xəzəryanı yürüşü Rusiyanın cənub istiqamətindəki strateji maraqlarını açıq şəkildə göstərdi. Xəzər sahillərinə nəzarət ticarət yollarına, hərbi mövqelərə və İran istiqamətində siyasi təsir imkanlarına sahib olmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. 1723-cü il Sankt-Peterburq müqaviləsi həmin dövrün hərbi-siyasi şəraitində Rusiyanın bölgədə möhkəmlənmək cəhdlərinin nəticələrindən biri oldu.

XIX əsrin əvvəllərində Rusiya ilə Qacar dövləti arasında baş verən müharibələr Azərbaycan torpaqlarının siyasi taleyini daha kəskin şəkildə dəyişdirdi. 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi və 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi nəticəsində Azərbaycan torpaqları iki dövlətin siyasi hakimiyyəti altında qaldı. Araz çayı ayrılığın əsas coğrafi xəttinə çevrildi. Şimalda Rusiya imperiyasının idarəçilik sistemi, cənubda isə Qacar dövlətinin siyasi quruluşu hökm sürdü.
Bu müqavilələr Azərbaycan xalqının tarixində uzunmüddətli dönüş nöqtəsi oldu. Sərhədin hər iki tərəfində yaşayan əhalinin siyasi həyatı, iqtisadi münasibətləri və dövlət idarəçiliyi fərqli istiqamətlərdə inkişaf etməyə başladı. Ailə əlaqələri və mədəni yaxınlıq qorunsa da, ortaq siyasi məkan parçalandı. Sonrakı nəsillər bu ayrılığın nəticələrini müxtəlif formalarda yaşadılar.
Tarixi məsuliyyət məsələsinə daha geniş baxmaq lazımdır. Rusiya imperiyasının hərbi və diplomatik üstünlüyü ərazi dəyişikliklərinin əsas səbəblərindən biri idi. Bununla yanaşı, yerli hakimiyyətlər arasında davamlı birlik yaradılmaması, ortaq müdafiə strategiyasının zəifliyi və dəyişən beynəlxalq şəraitin vaxtında qiymətləndirilməməsi də Azərbaycanın mövqelərini zəiflətdi. Xarici gücün məqsədləri ilə daxili siyasi parçalanma bir-birini tamamladıqda ərazi itkisi ehtimalı artır.

Tarixin bu mərhələsi mühüm bir nəticə ortaya qoyur. Coğrafi mövqe özlüyündə siyasi üstünlük yaratmır. Həmin mövqedən faydalanmaq üçün güclü institutlar, strateji düşüncə, iqtisadi imkanlar və birgə fəaliyyət qabiliyyəti tələb olunur. Azərbaycan tarixinin sonrakı mərhələlərində də bu qanunauyğunluq özünü dəfələrlə göstərdi.

Osmanlı dövlətinin zəifləməsi və türk dünyasının parçalanması

XVIII və XIX əsrlərdə Osmanlı dövlətinin zəifləməsi Avropa dövlətləri arasında geniş geosiyasi rəqabətə səbəb oldu. Osmanlı əraziləri, Qara dəniz, boğazlar, Aralıq dənizi və Asiyaya uzanan ticarət yolları böyük dövlətlərin strateji hesablamalarında mühüm yer tuturdu. Rusiya cənub istiqamətində mövqelərini genişləndirmək, Britaniya Hindistana gedən yolların təhlükəsizliyini qorumaq, Fransa isə Aralıq dənizi və Yaxın Şərqdə təsirini artırmaq istəyirdi.
Bu maraqların toqquşması Osmanlı dövlətinin gələcəyini beynəlxalq güc balansının əsas məsələlərindən birinə çevirmişdi. 1853–1856-cı illər Krım müharibəsi Rusiya ilə digər Avropa gücləri arasında rəqabətin miqyasını göstərdi. XIX əsrin sonlarında Balkanlarda baş verən münaqişələr, millətçilik hərəkatları və ərazi iddiaları Osmanlı imperiyasının siyasi dayaqlarını zəiflətdi. Birinci Dünya müharibəsi isə imperiyanın dağılmasını sürətləndirdi.
Türk xalqlarının siyasi parçalanması bu geniş tarixi prosesin mühüm nəticələrindən biri oldu. Anadolu, Cənubi Qafqaz, Krım, Volqaboyu, Mərkəzi Asiya və digər bölgələrdə yaşayan türk toplumları müxtəlif siyasi hakimiyyətlərin təsiri altında qaldılar. Bəzi ərazilər Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil oldu, bəziləri Osmanlı dövlətinin süqutundan sonra yeni siyasi quruluşlara keçdi, daha sonra isə sovet sistemi türk xalqlarının bir qismini ayrı-ayrı respublikalar arasında bölüşdürdü.

Parçalanmanın ən dərin təsiri siyasi sərhədlərin yaranması ilə bitmədi. Müxtəlif idarəçilik sistemləri fərqli iqtisadi əlaqələr, təhsil modelləri, hüquqi normalar və siyasi vərdişlər formalaşdırdı. Eyni dil ailəsinə və yaxın mədəni irsə malik xalqlar arasında əlaqələr qorunsa da, ortaq strateji qərarların qəbul edilməsi çətinləşdi. Beləliklə, türk dünyasının coğrafi genişliyi böyük potensial yaratdığı halda, siyasi ayrılıq həmin potensialın vahid istiqamətdə istifadəsini məhdudlaşdırdı.
Bu tarixi şəraitdə Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulması xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Atatürk Osmanlı dövlətinin süqutundan sonra milli suverenliyə əsaslanan yeni dövlət yaratdı. Türkiyənin siyasi və hüquqi institutlarının yenidən qurulması, milli ordunun möhkəmləndirilməsi və müstəqil xarici siyasətin formalaşdırılması yeni respublikanın əsas vəzifələri idi.
Atatürkün dövlətçilik təcrübəsi göstərirdi ki, ağır tarixi məğlubiyyətlərdən sonra siyasi iradəni yenidən təşkil etmək mümkündür. Bunun üçün milli kimliyin qorunması ilə müasir institutların qurulması arasında tarazlıq yaradılmalı, dövlətin təhlükəsizliyi real imkanlar əsasında təmin edilməli idi.
Azərbaycan üçün bu təcrübənin əhəmiyyəti sonrakı onilliklərdə daha aydın görünəcəkdi. Çünki Azərbaycan da imperiya parçalanmalarının, sərhəd dəyişikliklərinin və xarici müdaxilələrin nəticələrini yaşadıqdan sonra müstəqil dövlət quruculuğu qarşısında qalacaqdı.

Ermənistan dövlətinin yaranması, Zəngəzur və Naxçıvan məsələsi

1917-ci ildə Rusiya imperiyasının süqutu Cənubi Qafqazda yeni siyasi mərhələnin başlanmasına səbəb oldu. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Ermənistan Respublikası və Gürcüstan müstəqillik elan etdilər. Yeni dövlətlər meydana çıxarkən sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, ərazilərə nəzarət, əhalinin təhlükəsizliyi və xarici dövlətlərin mövqeyi ətrafında ciddi mübahisələr yaşanırdı.
Ermənistan dövlətinin formalaşması və Azərbaycan torpaqları ilə bağlı ərazi iddiaları regionda uzunmüddətli münaqişələrin yaranmasına təsir göstərdi. Həmin dövrün mürəkkəb siyasi şəraiti, müharibələrin yaratdığı humanitar böhran, əhali yerdəyişmələri və böyük güclərin müdaxilələri sərhəd məsələlərini daha da çətinləşdirdi. Bu hadisələrin nəticələrini anlamaq üçün ayrı-ayrı qərarları ümumi geosiyasi mənzərədən ayırmamaq vacibdir.
Zəngəzur məsələsi Azərbaycan tarixində xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Zəngəzur Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında yerləşən mühüm coğrafi sahə idi. Bu ərazinin Ermənistan SSR-in tərkibində qalması Azərbaycanla Naxçıvan arasında birbaşa quru əlaqəsinin kəsilməsi ilə nəticələndi. Naxçıvanın ölkənin digər hissəsindən coğrafi ayrılığı onun nəqliyyat, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik məsələlərinə uzunmüddətli təsir göstərdi.
Zəngəzurun taleyini yalnız bir qərarın nəticəsi kimi izah etmək tarixi prosesi həddindən artıq sadələşdirər. Burada Rusiya imperiyasının süqutundan sonra yaranmış hakimiyyət boşluğu, Azərbaycan-Ermənistan münaqişələri, bolşevik rəhbərliyinin sərhəd siyasəti və Sovet İttifaqının regional hesablamaları qarşılıqlı təsir göstərirdi. Bununla belə, nəticə aydın idi. Azərbaycanla Naxçıvan arasında birbaşa quru əlaqəsinin itirilməsi türk dünyasının coğrafi bağlantılarına da təsir göstərdi.

1921-ci il Moskva və Qars müqavilələri Naxçıvanın statusunun müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynadı. Müqavilələr Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi kimi statusunu təsbit edən hüquqi çərçivə yaratdı. Türkiyə ilə Naxçıvan arasındakı sərhəd bağlantısının qorunması da həmin sənədlərin regional əhəmiyyətini artırdı. Atatürk Türkiyəsinin diplomatik mövqeyi Naxçıvanın gələcək taleyinə təsir edən amillərdən biri oldu.
Naxçıvanın təhlükəsizliyi Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə yanaşı, Türkiyə ilə əlaqələr və bütövlükdə türk dünyasının nəqliyyat imkanları baxımından mühüm məsələ olaraq qaldı. Sovet hakimiyyəti dövründə daxili inzibati sərhəd kimi qəbul edilən bölgü 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpasından sonra beynəlxalq sərhəd reallığına çevrildi. Beləliklə, sovet dövründə formalaşmış coğrafi ayrılıq müstəqil dövlətlərin xarici siyasətinə və regional təhlükəsizlik hesablamalarına birbaşa təsir göstərməyə başladı.
Zəngəzurun əhəmiyyəti bu gün daha geniş çərçivədə görünür. Azərbaycanla Naxçıvan arasında etibarlı nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması ölkədaxili inteqrasiyanı gücləndirə, Türkiyə ilə əlaqələri genişləndirə və Xəzər hövzəsindən Mərkəzi Asiyaya uzanan marşrutların inkişafına töhfə verə bilər. Bu istiqamətdə davamlı nəticə əldə etmək üçün beynəlxalq hüquq, dövlət suverenliyi, qarşılıqlı təhlükəsizlik və əldə olunan razılaşmalar əsas götürülməlidir.
Coğrafi ayrılığın yaratdığı problemlər yalnız keçmişin xatirəsi kimi qalmır. Onlar bu gün nəqliyyat xərclərinə, ticarət imkanlarına, regional əməkdaşlığa və təhlükəsizlik siyasətinə təsir göstərir. Buna görə Zəngəzur məsələsi Azərbaycan üçün həm tarixi yaddaş, həm də gələcəyə yönəlmiş strateji planlaşdırma mövzusudur.

Sovet hakimiyyəti və milli dövlətçilik iradəsinin qorunması

1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu müstəqil dövlətçilik tarixində ağır dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Sovet Rusiyasının hərbi-siyasi nəzarəti altında yeni idarəçilik sisteminə daxil edildi. Sovet dövründə sənayeləşmə, təhsil, elm, səhiyyə və şəhər infrastrukturu sahələrində geniş dəyişikliklər baş verdi. Eyni zamanda siyasi qərarların mərkəzdə cəmləşməsi, milli siyasi təşəbbüslərin məhdudlaşdırılması və respublikaların Moskvadan asılılığı dövlətçilik imkanlarına təsir göstərdi.
Sovet sərhəd siyasəti gələcək münaqişələr üçün zəmin yaradan məsələlərdən biri oldu. Qarabağın statusu, Naxçıvanın coğrafi mövqeyi və türk xalqlarının ayrı-ayrı respublikalara bölünməsi uzunmüddətli nəticələr doğurdu. Sovet İttifaqı daxilində inzibati sərhədlər vahid siyasi sistemin bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. İttifaq dağıldıqda həmin sərhədlər müstəqil dövlətlər arasında beynəlxalq sərhədlərə çevrildi və əvvəlki dövrdə idarə olunan problemlər yeni təhlükəsizlik böhranları yaratdı.
Bu şəraitdə milli dövlətçilik iradəsinin qorunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Heydər Əliyevin 1969-cu ildə Azərbaycan rəhbərliyinə gəlməsi respublikanın iqtisadi, elmi və mədəni inkişafında yeni mərhələ açdı. Sənaye müəssisələrinin genişləndirilməsi, təhsil imkanlarının artırılması, elmi kadrların hazırlanması, şəhərsalma və mədəniyyət sahələrindəki təşəbbüslər Azərbaycanın insan kapitalını gücləndirdi.
Dövlətçilik yalnız siyasi hakimiyyətin mövcudluğu ilə formalaşmır. Onun arxasında peşəkar kadrlar, işlək idarəçilik mexanizmləri, iqtisadi resurslar və cəmiyyətin təşkilatlanma qabiliyyəti dayanır. Heydər Əliyevin sovet dövründə həyata keçirdiyi kadr və inkişaf siyasəti sonradan müstəqil Azərbaycanın idarəçilik potensialının formalaşmasına təsir göstərdi.
1991-ci ildə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdi. Lakin müstəqilliyin ilk illəri ağır siyasi və hərbi böhranla müşayiət olundu. Qarabağ müharibəsi, ərazilərin işğalı, yüz minlərlə insanın məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsi, iqtisadi tənəzzül və hakimiyyət böhranı yeni dövlətin mövqelərini zəiflətdi. Müstəqilliyin hüquqi elan edilməsi dövlətin təhlükəsizliyini, iqtisadi sabitliyini və ərazi bütövlüyünü öz-özünə təmin etmirdi.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı dövlət idarəçiliyinin sabitləşdirilməsi və milli dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi baxımından həlledici mərhələ oldu. Ölkənin siyasi institutlarının yenidən təşkilinə, təhlükəsizlik sisteminin gücləndirilməsinə, iqtisadi böhranın aradan qaldırılmasına və xarici siyasətin sistemli əsaslarla qurulmasına ehtiyac var idi.
1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın enerji strategiyasında yeni dövr açdı. Xarici sərmayənin cəlb edilməsi, neft ehtiyatlarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması və enerji infrastrukturu layihələrinin inkişafı dövlətin iqtisadi imkanlarını genişləndirdi. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri sonrakı mərhələdə Azərbaycanın Xəzər hövzəsindəki mövqeyini və beynəlxalq enerji əlaqələrini gücləndirdi.
Bu siyasətin strateji nəticəsi iqtisadi resursların dövlət quruculuğu üçün istifadə edilə biləcəyi yeni imkanların yaranması oldu. Dövlətin maliyyə imkanları artdıqca müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi, infrastrukturun yenilənməsi və xarici tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi üçün əlavə zəmin formalaşdı. Sonrakı illərdə ərazi bütövlüyünün bərpasına yönələn siyasətin iqtisadi və institusional dayaqları məhz bu mərhələdə möhkəmləndi.
Heydər Əliyevin tarixi rolunu qiymətləndirərkən əsas diqqət böhran şəraitində dövlətin qorunmasına, idarəçilik sisteminin möhkəmləndirilməsinə və müstəqil Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafı üçün əsasların yaradılmasına yönəlməlidir. Dövlətçiliyin davamlılığı nəsillər arasında siyasi və institusional əlaqənin qorunmasından asılıdır. Bir dövrdə qurulan imkanlar növbəti dövrdə yeni məqsədlərə xidmət edə bildikdə dövlət inkişafını davam etdirir.

İlham Əliyev dövrü və ərazi bütövlüyünün bərpası

İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə Azərbaycanın qarşısında duran əsas strateji vəzifələrdən biri ərazi bütövlüyünün bərpası üçün hərbi, iqtisadi və diplomatik imkanların artırılması oldu. Ölkənin enerji resursları, beynəlxalq layihələrdə iştirakı və xarici tərəfdaşlarla qurduğu münasibətlər regional siyasətdə təsir imkanlarını genişləndirdi.
Cənub Qaz Dəhlizi, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və digər enerji layihələri Azərbaycanın Avropa ilə iqtisadi əlaqələrini gücləndirdi. Enerji ixracı ölkəyə gəlir gətirməklə yanaşı, onu regional və beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərinin mühüm iştirakçısına çevirdi. Bu mövqedən istifadə etmək üçün diplomatik münasibətlərin qorunması, iqtisadi tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi və dövlət maraqlarının ardıcıl müdafiəsi tələb olunurdu.
Hərbi potensialın artırılması da uzunmüddətli siyasətin əsas istiqamətlərindən biri idi. Müasir silah sistemləri, peşəkar hərbi kadrlar, idarəetmə və kəşfiyyat imkanları, təlim və texnoloji yenilənmə ordunun döyüş qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdir. Türkiyə ilə hərbi və siyasi əməkdaşlıq bu prosesdə xüsusi yer tutdu. Azərbaycanın müdafiə siyasəti iqtisadi imkanlarla diplomatik fəaliyyətin paralel inkişafı əsasında formalaşdı.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan 44 günlük müharibə Cənubi Qafqazın hərbi-siyasi mənzərəsini dəyişdirdi. Azərbaycan ordusu işğal altında olan ərazilərin böyük hissəsini azad etdi. Noyabrın 8-də Şuşanın nəzarətə götürülməsi müharibənin gedişində mühüm dönüş nöqtəsinə çevrildi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılması və bölgədə yeni təhlükəsizlik çərçivəsinin formalaşdırılması üçün əsas yaratdı.

Bu qələbə uzun illər davam edən münaqişənin hərbi nəticələrini dəyişdirdi. Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin böyük hissəsi üzərində nəzarəti bərpa olundu. Məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtması, dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, infrastrukturun bərpası və iqtisadi həyatın canlandırılması üçün yeni imkanlar yarandı.
Şuşanın azad edilməsi həm hərbi, həm də mənəvi baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Qarabağın mədəni mərkəzi olan Şuşa Azərbaycan tarixində, ədəbiyyatında, musiqisində və milli yaddaşında xüsusi yer tutur. Şəhərin azad edilməsi müharibənin simvolik və strateji nəticələrini bir nöqtədə birləşdirdi.
19–20 sentyabr 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan Qarabağ bölgəsində dövlət suverenliyinə nəzarətini bərpa etdi. Bu hadisə ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində yeni mərhələ oldu. Qarşıdakı vəzifələr təhlükəsizliyin təmin edilməsini, mülki əhalinin hüquqlarının qorunmasını, humanitar məsələlərin həllini, mina təhlükəsinin aradan qaldırılmasını və azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulmasını əhatə edir.
Hərbi qələbənin davamlı siyasi nəticəyə çevrilməsi ayrıca dövlətçilik vəzifəsidir. Müharibədən sonrakı dövrdə təhlükəsizlik, iqtisadi bərpa, hüquqi təminatlar, sosial inteqrasiya və regional əməkdaşlıq məsələləri uzunmüddətli diqqət tələb edir. Ərazi üzərində nəzarətin bərpası mühüm tarixi nəticədir. Həmin nəticənin gələcək nəsillər üçün rifaha çevrilməsi isə dövlətin idarəçilik keyfiyyətindən və sülh quruculuğu bacarığından asılıdır.
İlham Əliyev dövründə əldə edilən nəticələr Azərbaycanın hərbi və siyasi imkanlarının yeni səviyyəyə yüksəldiyini göstərdi. Bununla belə, ölkənin gələcək gücü yalnız hərbi nailiyyətlərlə ölçülməməlidir. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, texnoloji inkişaf, təhsil, sosial rifah və hüquqi institutların möhkəmləndirilməsi suverenliyin gündəlik həyatdakı məzmununu müəyyən edəcək.

İmperial maraqlar və yeni regional qüvvələr nisbəti

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası Cənubi Qafqazda uzun müddət mövcud olmuş qüvvələr nisbətinə təsir göstərdi. Regionun gələcəyi enerji marşrutları, nəqliyyat bağlantıları, sərhədlərin təhlükəsizliyi, ticarət əlaqələri və dövlətlərarası münasibətlərin normallaşması ilə sıx bağlıdır. Böyük dövlətlərin Cənubi Qafqaza marağı da bu strateji amillərlə müəyyənləşir.
Xəzər hövzəsi enerji ehtiyatları və Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat imkanları baxımından əhəmiyyətini qoruyur. Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı, ABŞ və digər aktorlar regionda fərqli maraqlara malikdirlər. Bu maraqlar bəzən üst-üstə düşür, bəzən isə rəqabət yaradır. Azərbaycanın vəzifəsi həmin rəqabətin içində öz milli maraqlarını qorumaq, xarici siyasətdə qərarvermə müstəqilliyini saxlamaq və iqtisadi inkişaf üçün əlverişli mühit yaratmaqdır.
İmperiya siyasətinin tarixi göstərir ki, böyük güclər strateji ərazilərə nəzarət və təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışırlar. Bununla belə, müasir beynəlxalq münasibətləri yalnız keçmişin imperiya modelləri ilə izah etmək mümkün deyil. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq, beynəlxalq hüquq, regional təşkilatlar, enerji təhlükəsizliyi və ictimai diplomatiya dövlətlərin davranışına təsir edən əlavə amillərdir.
Azərbaycanın uğurlu xarici siyasəti bu amillər arasında tarazlıq qurmağı tələb edir. Ölkə müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etməli, lakin öz təhlükəsizliyi və inkişafı ilə bağlı qərarları milli maraqlara əsasən verməlidir. Xarici siyasətdə çeviklik prinsipial mövqelərlə tamamlandıqda dövlət həm beynəlxalq etimadı qoruyur, həm də manevr imkanlarını genişləndirir.
Türk dünyasının inteqrasiyası bu yeni geosiyasi şəraitdə böyük əhəmiyyət daşıyır. Ortaq tarixi və mədəni irs əməkdaşlıq üçün güclü əsas yaradır. Lakin bu potensialın real nəticəyə çevrilməsi üçün iqtisadi və institusional mexanizmlər lazımdır. Nəqliyyat şəbəkələrinin əlaqələndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, universitetlər və elmi mərkəzlər arasında əməkdaşlıq, rəqəmsal infrastrukturun inkişafı və qarşılıqlı investisiyalar türk dövlətlərinin əlaqələrini daha sıx edə bilər.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu inteqrasiyada mühüm rol oynayır. Xəzər dənizinə çıxış, Gürcüstan vasitəsilə Qara dənizə və Türkiyəyə bağlantılar, Mərkəzi Asiya ilə artan əlaqələr ölkəyə Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat və enerji körpüsü kimi çıxış etmək imkanı verir. Bu üstünlüyün qorunması üçün müasir limanlar, dəmir yolları, logistika mərkəzləri, rəqəmsal xidmətlər və səmərəli gömrük sistemləri inkişaf etdirilməlidir.
Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat bağlantılarının yaradılması da həmin strateji mənzərənin mühüm hissəsidir. Azərbaycanla Naxçıvan arasında təhlükəsiz və etibarlı quru əlaqəsi ölkədaxili inteqrasiyanı gücləndirə, Türkiyə ilə bağlantıları genişləndirə və regional ticarətə əlavə imkanlar yarada bilər. Bu məqsədə nail olmaq suverenliyə hörmət, beynəlxalq hüquq və dövlətlər arasında əldə olunan razılaşmalar əsasında mümkündür. Dayanıqlı nəqliyyat sistemi bölgə ölkələrinin təhlükəsizlik narahatlıqlarını azaltmalı və qarşılıqlı iqtisadi fayda yaratmalıdır.
Türk dünyasının birliyi yalnız tarixi yaxınlıqdan güc almır. Onun gələcəyi birgə layihələrin keyfiyyətindən, iqtisadi əlaqələrin dərinliyindən, elmi və texnoloji inkişafdan, gənclərin bir-birini tanımasından və dövlətlər arasında etimadın möhkəmlənməsindən asılıdır. Müxtəlif dövlətlərin suverenliyini qorumaqla ortaq maraqlar üzrə koordinasiyanı artırmaq mümkündür. Əməkdaşlıq nə qədər praktik və davamlı olarsa, coğrafi parçalanmanın yaratdığı maneələri azaltmaq imkanları da bir o qədər genişlənər.

Milli suverenliyin gələcəyi və dövlətin tarixi məsuliyyəti

Azərbaycanın keçdiyi tarixi yol dövlət suverenliyinin yalnız hüquqi sənədlərlə qorunmadığını göstərir. Müstəqilliyin davamlılığı üçün iqtisadi dayanıqlıq, güclü institutlar, savadlı cəmiyyət, peşəkar idarəçilik, müdafiə qabiliyyəti və beynəlxalq münasibətlərdə çevik siyasət lazımdır. Bu amillər bir-birini tamamladıqda dövlət xarici təzyiqlərə daha hazırlıqlı olur və öz inkişaf istiqamətini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirə bilir.
Ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərdə davamlı həyatın qurulmasıdır. Şəhərlərin və kəndlərin bərpası, müasir infrastrukturun yaradılması, məşğulluq imkanlarının artırılması, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təşkili, ekoloji tarazlığın qorunması və insanların doğma yurdlarına qayıdışı dövlət siyasətinin mühüm istiqamətləridir. Yenidənqurma yalnız tikinti işlərinin həcmi ilə qiymətləndirilə bilməz. Əsas göstərici insanların həmin ərazilərdə təhlükəsiz yaşaması, işləməsi və gələcək qurması üçün real imkanların yaradılmasıdır.
İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi də strateji əhəmiyyət daşıyır. Enerji resursları Azərbaycanın inkişafında mühüm rol oynayıb, lakin uzunmüddətli rifah üçün qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsi, yüksək texnologiyaların tətbiqi, kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi, rəqabətqabiliyyətli sənayenin yaradılması və kiçik biznesin inkişafı vacibdir. Dövlətin gələcək gücü təbii sərvətlərin həcmi ilə yanaşı, insan kapitalının keyfiyyətindən də asılıdır.
Təhsil və elm milli suverenliyin ən mühüm dayaqları sırasındadır. Tarixi prosesləri düzgün təhlil edən, texnologiya yaradan, iqtisadi problemləri həll edən və beynəlxalq münasibətləri anlayan nəsil ölkənin strateji imkanlarını genişləndirir. Gənclərə tarix öyrədilərkən hadisələrin xronologiyası ilə kifayətlənmək olmaz. Onlara siyasi qərarların nəticələrini, dövlətlərin necə gücləndiyini, iqtisadi və hərbi imkanların necə formalaşdığını, diplomatiyanın hansı şəraitdə uğur qazandığını anlamaq imkanı verilməlidir.
Milli yaddaşın qorunması da bu vəzifənin tərkib hissəsidir. Keçmişdəki ərazi itkilərini, müharibələri, məcburi köçkünlüyü və dövlətçilik mübarizəsini xatırlamaq gələcək nəsillərə məsuliyyət hissi aşılayır. Lakin yaddaşın ən böyük faydası yeni nəsilləri yalnız keçmişin ağrısı ilə yaşatmaqdan yox, həmin təcrübədən daha uzaqgörən qərarlar çıxarmağa hazırlamaqdan ibarətdir. Tarixi yaddaş gələcəyin quruculuğuna istiqamət verdikdə cəmiyyətin mənəvi və siyasi gücünə çevrilir.
Heydər Əliyevin dövlətçilik xətti və İlham Əliyevin rəhbərliyi altında ərazi bütövlüyünün bərpası Azərbaycanın müasir tarixində bir-birini tamamlayan mərhələlər kimi qiymətləndirilə bilər. Birinci mərhələdə müstəqil dövlətin qorunması və institusional əsasların möhkəmləndirilməsi ön plana çıxdı. Sonrakı mərhələdə iqtisadi, diplomatik və hərbi imkanlar ərazi bütövlüyünün bərpası məqsədinə yönəldildi. Bu proseslərin tarixi dəyəri dövlətin gələcək nəsillər üçün daha təhlükəsiz və inkişaf etmiş ölkəyə çevrilməsi ilə tamamlanacaq.
Milli suverenlik xalqın öz taleyi haqqında qərar vermək imkanını ifadə edir. Bu imkanın qorunması üçün dövlət güclü, cəmiyyət savadlı, iqtisadiyyat dayanıqlı, hüquq sistemi etibarlı, diplomatiya çevik və milli birlik məsuliyyətli olmalıdır. Dövlətin həqiqi gücü onun yalnız böhran zamanı səfərbərlik qabiliyyəti ilə yox, adi günlərdə vətəndaşın həyatını yaxşılaşdırmaq, ədalətli imkanlar yaratmaq və gələcəyə inam formalaşdırmaq bacarığı ilə ölçülür.

Parçalanma tarixindən suveren gələcəyə

Azərbaycanın XVIII əsrdən bu günə qədər uzanan tarixi ərazi dəyişiklikləri, imperiya rəqabəti, siyasi parçalanma və milli dövlətçiliyin bərpası mərhələləri ilə səciyyələnir. Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri ilə yaranan ayrılıq, Zəngəzurun strateji taleyi, Naxçıvanın coğrafi mövqeyi və türk dünyasının müxtəlif siyasi sistemlər arasında bölünməsi ölkənin inkişafına uzunmüddətli təsir göstərib. Bu hadisələr böyük dövlətlərin maraqlarının yerli siyasi şəraitlə necə qarşılıqlı təsir göstərdiyini nümayiş etdirir.
Tarixin bu mərhələlərindən çıxarılan əsas nəticə dövlətçilik iradəsinin əhəmiyyətidir. Xarici təzyiqlər və beynəlxalq rəqabət hər bir ölkənin qarşısına ciddi sınaqlar çıxara bilər. Belə şəraitdə siyasi birlik, güclü institutlar, iqtisadi imkanlar və strateji uzaqgörənlik milli maraqların qorunmasında həlledici rol oynayır. Azərbaycan tarixində baş verən itkilər də, müstəqilliyin qorunması və ərazi bütövlüyünün bərpası da bu amillərin əhəmiyyətini göstərir.

Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi müstəqil Azərbaycanın davamlı inkişafı üçün əsaslar yaratdı. İlham Əliyev dövründə iqtisadi, diplomatik və hərbi imkanların genişləndirilməsi 2020-ci il müharibəsində ərazi itkilərinin böyük hissəsinin aradan qaldırılmasına və 2023-cü ilin sentyabrında dövlət suverenliyinin bərpasına gətirib çıxardı. Bu nəticələr Azərbaycanın müasir siyasi tarixində mühüm yer tutur.
İndi əsas məsələ əldə olunmuş nəticələri davamlı sülhə, iqtisadi tərəqqiyə və yüksək həyat səviyyəsinə çevirməkdir. Dövlətin gücü bərpa edilmiş ərazilərin abadlaşmasında, insanların təhlükəsizliyində, gənclərin təhsilində, elmin inkişafında, ədalətli idarəçilikdə və ölkənin beynəlxalq nüfuzunda görünməlidir. Tarixi qələbələr gələcək nəsillərin imkanlarını genişləndirdikdə özünün ən dərin mənasını qazanır.
Türk dünyasının gələcəyi də eyni strateji məsuliyyətlə bağlıdır. Coğrafi ayrılığın yaratdığı maneələri azaltmaq üçün dövlətlər arasında etimad, nəqliyyat və ticarət əlaqələri, ortaq elmi layihələr, rəqəmsal əməkdaşlıq və mədəni mübadilə gücləndirilməlidir. Tarixi yaxınlıq bu prosesə mənəvi əsas verir, davamlı nəticəni isə konkret işlər və qarşılıqlı fayda təmin edir.

Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə keçmişin təcrübəsini gələcəyin inkişaf modelinə çevirməkdir. Bunun üçün tarixi yaddaşla müasir düşüncə, milli maraqlarla beynəlxalq əməkdaşlıq, iqtisadi imkanlarla sosial məsuliyyət arasında sağlam tarazlıq qurulmalıdır. Güclü dövlət öz keçmişini unutmur, lakin gələcəyini yalnız keçmişin hadisələri ilə də müəyyənləşdirmir. O, tarixdən nəticə çıxarır, dəyişən dünyanı düzgün qiymətləndirir və milli maraqlarını qorumaq üçün yeni imkanlar yaradır.

Parçalanmış coğrafiyadan milli suverenliyə uzanan yol Azərbaycan üçün ağır sınaqlardan, siyasi mübarizədən və dövlətçilik təcrübəsindən keçib. Bu yolun gələcək mərhələsi ölkənin iqtisadi, elmi, sosial və institusional baxımdan daha da güclənməsi ilə müəyyənləşəcək. Suverenliyin davamlılığı hər nəslin üzərinə yeni məsuliyyət qoyur. Həmin məsuliyyətin mahiyyəti müstəqilliyi qorumaq, milli birliyi möhkəmləndirmək, ədalətli cəmiyyət qurmaq və gələcək nəsillərə daha təhlükəsiz, firavan Azərbaycan ötürməkdir.