Payız fəsli və kənd təsərrüfatı ARAŞDIRMA

İqlim dəyişiklikləri bu gün təkcə ekoloji məsələ deyil, həm də iqtisadi və sosial sabitliyə təsir edən qlobal bir çağırış halına gəlib. Bu dəyişikliklər dünyanın bütün regionlarını, o cümlədən Azərbaycanı da əhatə edir. Ölkəmizdə son illər müşahidə olunan orta temperatur artımı, yağıntıların azalması və su ehtiyatlarının tükənməsi kənd təsərrüfatı üçün ciddi siqnal hesab olunur.

Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas sahələrindən biri olan kənd təsərrüfatı, həm əhalinin ərzaqla təminatında, həm də minlərlə insanın məşğulluğunda mühüm rol oynayır. Lakin iqlim dəyişikliyi və su çatışmazlığı bu sektorun dayanıqlığını zəiflədərək, məhsuldarlığın azalması, torpaq keyfiyyətinin pisləşməsi və ərzaq təhlükəsizliyinin zəifləməsi kimi problemlərə yol aça bilər.

Payız mövsümü bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki bu dövr qışlıq əkinlərin başlanğıcı, torpağın bərpası və yeni məhsul dövrünə hazırlıq mərhələsidir. Əgər bu fəsildə hava şəraiti qeyri-sabit olarsa — məsələn, yağışlar az, temperatur isə normadan yuxarı olarsa, torpaqda nəm çatışmazlığı yaranır və bitkilərin inkişafı ləngiyir. Əksinə, həddindən artıq yağış və ya erkən şaxtalar da səpin və cücərmə proseslərinə mənfi təsir göstərir.

Bütün bunlar Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində fərqli formalarda özünü göstərə bilər:

– Aran zonalarında suvarma çatışmazlığı,
– Dağətəyi ərazilərdə torpaq aşınması və don zədələri,
– Quraq bölgələrdə isə məhsulun keyfiyyətinin və həcminin azalması kimi nəticələr ortaya çıxır.

Beləliklə, iqlim dəyişiklikləri təkcə bir təbiət hadisəsi deyil, ərzaq təhlükəsizliyinə, iqtisadi sabitliyə və sosial rifaha birbaşa təsir edən amildir. Buna görə də payız mövsümündə müşahidə olunan su çatışmazlığı və hava şəraitinin dəyişkənliyi, kənd təsərrüfatında aparılan bütün işlərə və gələcək məhsuldarlığa bilavasitə təsir göstərir.

İndi bu təsirləri daha dərindən araşdırmaq vacibdir: iqlim və su resurslarının azalması hansı məhsullara daha çox təsir edir, fermerlər bu vəziyyətə necə uyğunlaşa bilər və dövlət bu istiqamətdə hansı tədbirləri görür?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Payızın xüsusiyyəti və kənd təsərrüfatı

Payızda havalar sərinləşir, temperatur düşür, yağışlar çoxalır və torpağın nəmliyi bərpa olunmağa başlayır. Bu dövr bəzi bitkilər üçün yeni ilkin su ehtiyatlarının doldurulması, toxumların əkilməsi və qışlıq əkinlər üçün hazırlıq dövrüdür. Lakin iqlim dəyişiklikləri bu klassik payızlıq şəraiti də təsir altına alır — məsələn, yağışların gecikməsi, qeyri-sabit paylanması, erkən donlar və ya anidən yüksək temperatur dalğaları.

Payızda potensial problemlər

Yağışların qeyri-mütənasibliyi və su çatışmazlığı

Payız yağışlarının azalması və ya gecikməsi torpağın lazımi nəm səviyyəsinə gəlməməsinə səbəb ola bilər. Bu isə qışlıq əkiləcək bitkilərin (buğda, arpa və s.) inkişafını zəiflədə bilər.

Erkən donlar və şaxtalar

Əgər payızda qeyri-adi soyuq hava gec gəlirsə, bitkilər hazırlıqsızdonla üzləşə bilər, bu da səpini zədələyər.

Torpağın keyfiyyətinin zəifləməsi

Güclü yağışlar və küləklər torpağı aşındıra bilər, üst torpaq qatının yuyulmasına səbəb olar. Bu da torpaq keyfiyyətini pisləşdirər.

Bitki xəstəlikləri və göbələk infeksiyaları

Yağış və rütubətin artması göbələk xəstəlikləri üçün əlverişli mühit yarada bilər, bu da məhsulun itkinə gətirib çıxara bilər.

Ağır su tələbi və supaylama problemi

Suvarma sistemi köhnə və su itkisi yüksəkdirsə, payızda çatışmayan yağışları tamamlamaq üçün istifadə olunan su mənbələri daha da artar.

Azərbaycanın vəziyyəti

Ölkədə müşahidələr göstərir ki, orta temperaturlarda artım baş verib və yağıntılar bir qədər azalmaqda davam edir. Məhsuldar ərazilərdə bu dəyişikliklər kənd təsərrüfatını çətinləşdirir.

Dövlət orqanları da bu tendensiyanı görür və kənd təsərrüfatını iqlimə uyğunlaşdırmaq üçün tədbirlər həyata keçirirlər — məsələn, sudan qənaətlə istifadə texnologiyalarının tətbiqi, suvarma sistemlərinin yenilənməsi təşəbbüsləri. Məsələn, “yaşıl kənd təsərrüfatı” təşəbbüsləri çərçivəsində dövlət və ekologiya qurumları su resurslarının idarə olunmasını yaxşılaşdırmaq, yeni metodlara keçmək, torpaq və su itkilərini azaltmaq planları hazırlayırlar.

Payızda təsir göstərə biləcəyi sahələr və nəticə

Qışlıq əkini zəifləyər — əkin üçün lazım olan yağış və torpaq nəmi kifayət etməzsə, bitkilər zəif start götürər.

Məhsul azlığı — hazırlıq mərhələsi zəif olanda gələcəkdə məhsuldarlıq düşər.

Ərzaq təhlükəsizliyi riskləri — daxili tələbatı ödəmək çətinləşər, ərzaq qiymətləri arta bilər.

Fermerlərin gəliri düşər — daha az məhsul, əlavə xərclər (suvarma, müdafiə tədbirləri və s.) gəliri azaldar.

Ayşən Vəli