Payız depressiyası nədir? ARAŞDIRMA

Payız fəslinin gəlişi təbiətdə rəngarəng dəyişikliklərlə yanaşı, insanların əhval-ruhiyyəsinə də təsir göstərə bilər. Günlərin qısalması, günəş işığının azalması, havaların soyuması və gündəlik həyat ritminin dəyişməsi bəzi insanlarda yorğunluq, ruh düşkünlüyü, həvəssizlik və sosial həyatdan uzaqlaşmaq istəyi yaradır. Gündəlik danışıqda bu hal çox vaxt “payız depressiyası” adlandırılır.

Bəs payız depressiyası nədir? Bu vəziyyətin yaranmasına hansı amillər səbəb olur, onun əlamətləri necə müəyyən edilir və mövsümi əhval dəyişikliklərinin qarşısını almaq üçün nələr etmək mümkündür?

SİA məsələ ilə bağlı araşdırma edib.

Payız depressiyası yalnız havanın tutqun olması ilə əlaqəli müvəqqəti kefsizlik deyil. Bəzi insanlarda bu vəziyyət mövsümi dəyişikliklərlə əlaqəli depressiyanın bir forması ola bilər və gündəlik fəaliyyətə, işə, təhsilə, yuxuya, eləcə də şəxsi münasibətlərə ciddi təsir göstərə bilər.

Payız depressiyası nədir?

Tibbi ədəbiyyatda mövsümi affektiv pozuntu kimi tanınan vəziyyət depressiya əlamətlərinin ilin müəyyən dövrlərində təkrarlanması ilə xarakterizə olunur. Ən çox rast gəlinən forma payızın sonu və qış aylarında başlayır, yaz və yay aylarında isə yüngülləşir.

Payız depressiyası ifadəsi gündəlik dildə mövsümi əhval dəyişikliklərini təsvir etmək üçün geniş istifadə edilsə də, payızda kefsiz olmaq hər zaman klinik depressiya demək deyil. Bəzi insanlarda bu, qısa müddətli əhval enişi və yorğunluqla məhdudlaşır. Klinik depressiyada isə simptomlar daha davamlı olur və insanın gündəlik həyatına əhəmiyyətli dərəcədə maneə yaradır.

Payız depressiyasının yaranma səbəbləri nələrdir?

Günəş işığının azalması

Payızda günlərin qısalması insanın təbii işığa məruz qalma müddətini azaldır. Bu dəyişiklik əhval-ruhiyyəyə və yuxu-oyanıqlıq ritminə təsir göstərə bilər.

Melatonin və serotonin sistemində dəyişikliklər

Gün işığının azalması yuxunu tənzimləyən melatonin hormonunun ifrazına və əhval-ruhiyyə ilə əlaqəli serotonin sisteminə təsir edə bilər.

Bioloji saatın pozulması

İnsan orqanizmi işıq və qaranlıq dövrlərinə uyğunlaşır. Mövsümi dəyişikliklər bəzi insanlarda yuxu və enerji səviyyəsinin tənzimlənməsini çətinləşdirə bilər.

Fiziki aktivliyin azalması

Soyuq və yağışlı hava insanların açıq havada daha az vaxt keçirməsinə, hərəkətliliyin və sosial ünsiyyətin azalmasına səbəb ola bilər.

Psixoloji və sosial amillər

İş və təhsil yükü, şəxsi problemlər, tənhalıq və əvvəlki depressiya epizodları da əhval-ruhiyyəyə təsir edə bilər.

Qeyd etmək vacibdir ki, bu amillərin hər biri bütün insanlarda depressiyaya səbəb olmur. Mövsümi depressiya bir neçə bioloji, psixoloji və ətraf mühit faktorunun qarşılıqlı təsiri ilə əlaqəli ola bilər.

Payız depressiyasının əsas əlamətləri nələrdir?

Payız depressiyasının əlamətləri insandan insana dəyişə bilər. Qış tipli mövsümi depressiyada aşağıdakı simptomlara daha çox rast gəlinir:

Davamlı kədər, ruh düşkünlüyü və ümidsizlik hissi

Əvvəllər zövq alınan fəaliyyətlərə marağın azalması

Səhərlər oyanmaqda çətinlik və həddindən artıq yuxululuq.

Daimi yorğunluq, halsızlıq və enerji çatışmazlığı.

Şirniyyata və karbohidratlı qidalara meylin artması.

İştahanın və bədən çəkisinin artması.

Diqqəti toplamaqda və qərar verməkdə çətinlik.

İnsanlarla ünsiyyətdən uzaqlaşmaq, tənhalığa üstünlük vermək.

Əsəbilik, narahatlıq və özünü dəyərsiz hiss etmək.

Bu əlamətlərin bir neçəsinin olması öz-özlüyündə mövsümi depressiya diaqnozu qoymaq üçün kifayət deyil. Əlamətlərin müddəti, şiddəti, gündəlik həyata təsiri və əvvəlki illərdə eyni mövsümdə təkrarlanıb-təkrarlanmaması nəzərə alınmalıdır.

Adi payız kefsizliyi ilə depressiya arasında fərq nədir?

Payızda əhvalın bir qədər aşağı düşməsi geniş yayılmış haldır. Lakin mövsümi depressiya bundan daha ciddi ola bilər. Milli Psixi Sağlamlıq İnstitutunun məlumatına görə, depressiya əlamətləri iki həftədən artıq davam etdikdə, xüsusilə də gündəlik fəaliyyətə mane olduqda, mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir. Mövsümi affektiv pozuntunun müəyyənləşdirilməsində isə əlamətlərin müxtəlif illərdə eyni mövsümdə təkrarlanması da nəzərə alınır.

Payız depressiyasının qarşısını almaq və əlamətlərini azaltmaq üçün nə etmək olar?

Mövsümi əhval dəyişikliklərini yüngülləşdirmək üçün gündəlik vərdişlərdə bəzi dəyişikliklər faydalı ola bilər. Bu üsullar yüngül simptomlarda kömək etsə də, klinik depressiyanın müalicəsini əvəz etmir.

1. Gün işığından daha çox faydalanmaq

Gün ərzində açıq havada vaxt keçirmək, xüsusilə səhər saatlarında təbii işıq almaq faydalıdır. Hətta buludlu havada belə çöldə gəzmək qapalı məkanda qalmaqdan daha çox təbii işıq almağa imkan verə bilər.

2. Fiziki aktivliyi artırmaq

Gəzinti, yüngül qaçış, velosiped sürmək və digər müntəzəm fiziki fəaliyyətlər əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Hava şəraiti imkan vermədikdə evdə məşq etmək də alternativdir.

3. Yuxu rejimini qorumaq

Hər gün təxminən eyni saatda yatmaq və oyanmaq, yatmazdan əvvəl elektron cihazlardan istifadəni azaltmaq və kifayət qədər yatmaq tövsiyə olunur. Yuxu rejiminin pozulması yorğunluq və diqqət problemlərini ağırlaşdıra bilər.

4. Sağlam və balanslı qidalanmaq

Tərəvəz, meyvə, tam taxıllar, zülal mənbələri və faydalı yağlarla zəngin qidalanma ümumi sağlamlığı dəstəkləyir. Şirniyyat və yüksək şəkərli qidaların həddindən artıq qəbulu isə sağlam qidalanma vərdişlərini poza bilər. D vitamini əlavələrini həkim məsləhəti olmadan mövsümi depressiyanın universal müalicəsi kimi qəbul etmək düzgün deyil; onun bu vəziyyətə təsiri barədə sübutlar məhduddur.

5. Sosial əlaqələri qorumaq

Ailə üzvləri və dostlarla ünsiyyətdə olmaq, sevilən məşğuliyyətlərə vaxt ayırmaq və sosial həyatdan tamamilə uzaqlaşmamaq emosional rifaha kömək edə bilər. İnsan özünü pis hiss etdikdə belə, kiçik sosial fəaliyyətlərə davam etmək faydalı ola bilər.

6. Lazım gəldikdə peşəkar dəstək almaq

Əlamətlər uzun müddət davam edirsə, güclənirsə və gündəlik həyata mane olursa, psixoloq, psixiatr və ya həkimə müraciət etmək lazımdır. Mövsümi depressiyanın müalicəsində psixoterapiya, bəzi hallarda antidepressant dərmanlar və xüsusi işıq terapiyası tətbiq edilə bilər. Müalicə üsulu fərdi vəziyyətə uyğun seçilməlidir.

İşıq terapiyası zamanı xüsusi cihaz vasitəsilə parlaq işıqdan istifadə olunur. Bu üsul mövsümi depressiyanın müalicəsində faydalı ola bilər, lakin hər kəs üçün uyğun deyil. Xüsusilə göz xəstəlikləri olan və ya işığa həssaslığı artıran dərmanlar qəbul edən şəxslər əvvəlcə həkimlə məsləhətləşməlidirlər.

Özünə zərər vermək və ya intihar barədə düşüncələr yaranarsa, bunu sadəcə mövsümi kefsizlik kimi qiymətləndirmək olmaz. Dərhal etibarlı bir şəxsdən və müvafiq təcili tibbi və ya psixi sağlamlıq xidmətindən kömək almaq lazımdır.

Payız depressiyası kimlərdə daha çox müşahidə olunur?

Mövsümi depressiya hər yaşda yarana bilər. Bununla belə, depressiya keçmişi və ya ailəsində əhval pozuntuları olan insanlarda risk daha yüksək ola bilər. Mövsümi depressiya digər psixi sağlamlıq problemləri ilə də yanaşı müşahidə oluna bilər.

Bununla yanaşı, payızda yorğunluq hiss edən hər kəsin depressiyadan əziyyət çəkdiyini düşünmək düzgün deyil. Bəzi hallarda oxşar əlamətlər yuxu çatışmazlığı, stress, anemiya, qalxanabənzər vəz problemləri və digər tibbi səbəblərlə də əlaqəli ola bilər. Buna görə davamlı simptomların səbəbini müəyyənləşdirmək üçün tibbi qiymətləndirmə əhəmiyyətlidir.

Payız depressiyası mövsümi dəyişikliklərlə əlaqəli əhval enişindən tutmuş, gündəlik həyata ciddi təsir göstərən mövsümi affektiv pozuntuya qədər müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər. Gün işığının azalması, yuxu ritminin dəyişməsi və psixoloji amillər bu prosesdə rol oynaya bilər.

Mütəmadi fiziki aktivlik, təbii işıqdan faydalanmaq, yuxu rejimini qorumaq, sağlam qidalanmaq və sosial əlaqələri davam etdirmək əhval-ruhiyyəni dəstəkləyən vacib addımlardır. Lakin depressiya əlamətləri davamlıdırsa və insanın həyat keyfiyyətini aşağı salırsa, peşəkar yardım almaq vacibdir.

Payızın gəlişi mütləq kədər və ruh düşkünlüyü ilə müşayiət olunmalı deyil. Əlamətləri vaxtında tanımaq, özünə qayğı göstərmək və ehtiyac olduqda mütəxəssisə müraciət etmək mövsümi dəyişikliklərin təsirini azaltmağa kömək edə bilər.