Pensiya sistemində nələr dəyişir? EKSPERT DANIŞDI

“Bu məsələni mövcud sistem baxımından qiymətləndirəndə əsas sual “tənha qadınlara güzəşt edilməlidirmi?” deyil, tənha qadınların pensiya yaşının azaldılması üçün hüquqi və iqtisadi meyar kimi necə müəyyənləşdirilə biləcəyidir”. Bunu SİA-ya açıqlamasında Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli bildirib.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda 2026-cı il iyulun 1-dən qadınlar üçün pensiya yaşı da 65-ə çatdırılıb və beləliklə, kişilərlə qadınların pensiya yaşı bərabərləşib: ”Hazırkı qanunvericilikdə müəyyən sosial kateqoriyalar üçün isə güzəştlər saxlanılır. Məsələn, beş və daha çox uşağı olan və ya əlilliyi müəyyən edilmiş uşağı olan qadınların pensiya yaşı beş il azaldıla bilər. Tənha qadınların ayrıca kateqoriya kimi pensiya yaşının aşağı salınması təklifinin sosial əsası ondan ibarət ola bilər ki, ailə və sosial dəstək imkanları məhdud olan yaşlı qadınların gəlir və sosial təminat riski daha yüksək ola bilər. Xüsusilə əmək fəaliyyəti dövründə qeyri-formal məşğulluq, aşağı əməkhaqqı və ya ailə üzvlərinə qulluqla əlaqədar əmək bazarından kənarda qalma onların pensiya kapitalının daha az formalaşmasına gətirib çıxara bilər. Belə qadın pensiya yaşına qədər əmək qabiliyyətini itirdikdə və ya işləmək imkanları məhdudlaşdıqda sosial risk daha da arta bilər.

Lakin burada mühüm fərq var: tənha olmaq avtomatik olaraq aşağı pensiya gəliri və ya yoxsulluq demək deyil. Əksinə, tək yaşayan qadının yüksək pensiya kapitalı və kifayət qədər gəliri də ola bilər. Buna görə yalnız “ailə vəziyyəti” əsasında pensiya yaşını azaltmaq sosial baxımdan hədəflənmiş mexanizm olmaya bilər. Daha əsaslandırılmış model tənha qadınlıq meyarını digər sosial-iqtisadi göstəricilərlə birləşdirmək olardı. Məsələn, müəyyən yaşdan yuxarı tək yaşayan, əmək pensiyası hüququ olmayan və ya çox aşağı pensiya kapitalına malik, rəsmi gəliri olmayan və himayəsində başqa şəxslər olan qadınlar üçün ayrıca güzəşt mexanizmi yaradıla bilər. Belə halda güzəşt ailə vəziyyətinə görə deyil, real sosial müdafiə ehtiyacına görə tətbiq edilmiş olar.

İqtisadi baxımdan isə belə dəyişiklik dövlət büdcəsinə və pensiya sisteminin maliyyə yükünə əlavə xərc gətirəcək. Çünki qadına daha erkən pensiya təyin edilirsə, bir tərəfdən onun sığorta haqları ödədiyi müddət qısalır, digər tərəfdən pensiya ödənişlərinin başlama müddəti uzanır. Buna görə güzəştin əhatə dairəsi nə qədər geniş olarsa, Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun uzunmüddətli xərcləri də bir o qədər artar.
Bu məqam xüsusilə Azərbaycan pensiya sisteminin sığorta prinsipinə əsaslanması baxımından əhəmiyyətlidir. Milli Məclisdə sentyabrın 25-də keçirilən müzakirədə də əmək pensiyalarının şəxsin topladığı pensiya kapitalı əsasında formalaşdığı vurğulanıb. Hazırda yaşa görə əmək pensiyası üçün əsas şərtlərdən biri fərdi hesabda minimum pensiya təminatına imkan verən kapitalın olması, bu mümkün olmadıqda isə qanunda nəzərdə tutulan sığorta stajının mövcudluğudur.

Ona görə tənha qadınlar üçün güzəşt tətbiq edilərsə, mövcud sistemdə bunu etmək prinsipcə mümkündür, amma bunun üçün “Əmək pensiyaları haqqında” qanuna ayrıca norma əlavə edilməlidir. Hazırkı qanunvericilikdə tənha qadınlar ayrıca güzəştli pensiya kateqoriyası kimi nəzərdə tutulmur. Mövcud güzəştlər əsasən çoxuşaqlı və ya əlilliyi olan uşağı olan şəxslər kimi konkret müəyyən edilmiş sosial qruplara aiddir.
Burada daha bir alternativ də var. Tənha qadınlara avtomatik olaraq daha erkən əmək pensiyası vermək əvəzinə, əmək pensiyası hüququ yaranmayan və gəliri olmayan tənha yaşlı qadınlar üçün yaşa görə sosial müavinətin daha erkən yaşdan və ya artırılmış məbləğdə verilməsi nəzərdən keçirilə bilər. Hazırda əmək pensiyası hüququ olmayan və işləməyən 65 yaşlı şəxslərə yaşa görə sosial müavinət verilir; qanunvericilikdə bəzi qadın kateqoriyaları üçün bu yaşın beş il azaldılması artıq mövcuddur.

Bu yanaşmanın üstünlüyü ondan ibarətdir ki, pensiya sisteminin sığorta prinsipi pozulmadan sosial müdafiəyə ehtiyacı olan konkret qrup büdcə hesabına dəstəklənə bilər. Yəni sosial məqsəd əmək pensiyası mexanizminin daxilində deyil, sosial yardım mexanizmi vasitəsilə həll edilir.
Əslində, tənha qadınların pensiya yaşının aşağı salınması məsələsinə daha geniş pensiya islahatının bir hissəsi kimi baxmaq daha məqsədəuyğundur. Çünki qadınların pensiya təminatındakı əsas problem yalnız pensiya yaşının 65 olması deyil. Əmək bazarında qadınların gəlirlərinin səviyyəsi, qeyri-formal məşğulluq, ödənişsiz ailə və qulluq əməyinin pensiya kapitalına çevrilməməsi və uzunmüddətli əmək stajının formalaşması da gələcək pensiyanın məbləğinə birbaşa təsir göstərir.

Bu baxımdan daha səmərəli model “tənha qadınlara pensiya yaşını endirmək”dən çox, sosial risk qrupunda olan qadınların pensiya təminatını hədəfli şəkildə gücləndirmək ola bilər. Məsələn, müəyyən meyarlara cavab verən tənha qadın üçün erkən pensiya, minimum gəlir təminatı, əlavə sosial ödəniş və ya pensiya kapitalına dövlət tərəfindən əlavə hesablanma kimi mexanizmlərdən biri seçilə bilər.

Üstəlik, 2026-cı ildə pensiya kapitalının istehlak qiymətləri indeksinə uyğun indeksləşdirilməsi, təyin edilmiş pensiyaların isə digər göstəricilər əsasında indeksləşdirilməsi mexanizmi də tətbiq olunur. Bu da göstərir ki, sosial müdafiəni yalnız pensiya yaşının dəyişdirilməsi ilə deyil, pensiya kapitalının və gələcək pensiya məbləğinin qorunması ilə də gücləndirmək mümkündür.

Deməli, tənha qadınların daha erkən pensiyaya çıxması sosial baxımdan əsaslandırıla bilər, amma bunun üçün “tənha qadın” anlayışının hüquqi baxımdan dəqiq müəyyənləşdirilməsi və güzəştin həqiqətən sosial müdafiəyə ehtiyacı olan şəxsləri əhatə etməsi vacibdir. Əks halda, yalnız ailə vəziyyətinə əsaslanan güzəşt pensiya sistemində həm maliyyə yükünü artıra, həm də sığorta prinsipi ilə sosial yardım prinsipinin sərhədlərini qarışdıra bilər.

Ən optimal yanaşma isə güzəşti geniş və ümumi kateqoriyaya deyil, gəliri, pensiya kapitalı, yaşayış şəraiti və sosial dəstək imkanları məhdud olan tənha qadınlara hədəfləməkdir. Belə mexanizm həm sosial ədalət, həm də pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlığı baxımından daha əsaslandırılmış ola bilər”.