Qədim dahinin 1 faizlik səhvi

Qədim yunan alimi Eratosfen eramızdan əvvəl 240-cı ildə, sadəcə, bir çubuğun kölgəsindən və bir qədər bilikdən istifadə edərək Yer kürəsinin dairəsini son dərəcə dəqiqliklə hesablaya bilmişdi. Bu barədə IFLScience məlumat verir.

Məqalədə bildirilir ki, e.ə. 276-cı ildə anadan olan Eratosfen musiqi nəzəriyyəçisi, riyaziyyatçı, coğrafiyaçı və şair idi. Lakin o, ən çox Yer kürəsinin çevrəsini inanılmaz dərəcədə dəqiq,- 1%-dən az səhvlə,- müəyyən etməsi ilə tanınır. Qeyd edilir ki, bəzən bu səbəbdən onu “astronom” adlandırırlar, baxmayaraq ki, bu hesablama istisna olmaqla astronomiya ilə demək olar məşğul olmamışdı.

E.ə. 240-cı ildə Eratosfen, həmçinin bir çox həmkarı kimi, Yerin sferik olduğunu düşünürdü. Onun üçün mühüm məqam o idi ki, Misirin Syena (indiki Asuan) şəhərində dərin bir quyunun mövcud olduğunu bilirdi. NASA alim barədə belə danışır: “İnsanlar su götürmək üçün dairəvi pilləkənlərlə quyuya enirdilər. Pilləkəndə qaranlıq olurdu. Lakin ildə bir gün, - 21 iyunda, - günorta günəşi birbaşa dibə düşürdü. Eratosfen həmin gün öz kölgəsinin çox qısa olduğunu, - yalnız ayaqlarını örtüb yanındakı yerə düşmədiyini, - müşahidə etmişdi".

Sonra Eratosfen Misirin başqa şəhəri olan İsgəndəriyyəyə yollandı. Eyni gündə orada günəş quyu dibini işıqlandırmırdı və NASA-nın məlumatına görə, o, orada kölgəsinin daha uzun olduğunu gördü. İsgəndəriyyədə o, şaquli çubuğun (qnomonun) kölgəsini ölçdü və onun perpendikulyardan 7° 12' bucaq altında yayınmasını müəyyənləşdirdi, halbuki Syenada, ümumiyyətlə, kölgə yox idi.

“Günəş o qədər uzaqdadır ki, şüaları Yerə paralel şəkildə çatır. Günəş şüalarına müxtəlif bucaqlarla yerləşdirilən çubuqlar fərqli uzunluqda kölgə salır. Belə kölgə fərqi üçün İsgəndəriyyə ilə Syena arasındakı məsafə Yer səthində təqribən yeddi dərəcəlik bucağa uyğun olmalı idi. Yəni bu çubuqlar Yer mərkəzinə doğru uzadılsa, yeddi dərəcəlik bucaq altında kəsişərdilər. Yeddi dərəcə isə 360°,- Yerin tam çevrəsinin,- təqribən 1/50-i deməkdir”, - amerikalı astronom Karl Sagan “Kosmos” kitabında və serialında bunu belə izah edib.

Eratosfenin hesablamanı başa çatdırması üçün bir amil çatışmırdı -Syena ilə İsgəndəriyyə arasındakı dəqiq məsafə. Bu, indi sadə səslənsə də, o dövrdə dəqiq ölçmələr çox çətin idi. Tez-tez şəhərlər arasındakı məsafəni kilometrlə deyil, dəvənin yol getmə vaxtına görə müəyyən edirdilər. Dəvələr isə bəzən istiqamətdən yayınır, templərini dəyişir və ya düz marşrutla getmirdilər.

Buna görə alim “bematistlər” adlanan, eyni addımlarla məsafə ölçən peşəkar ölçüçüləri işə götürdü. Onlar qayıdaraq təqribən 5000 stadion nəticəsini bildirdilər (təxminən 1 stadion 157,5 metr hesab olunur).

“Bucağı ölçən Eratosfen çevrənin təqribən 1/50-ni aldı. İsgəndəriyyə ilə Syena arasındakı məsafənin 5000 stadion olduğunu bilən alim, tam çevrəni 50×5000, yəni 250 000 stadion kimi hesabladı. Bu, real qiymətdən cəmi 1,4% fərqlənir”, - astrofizik Alfredo Karpineti izah edir.

Nəşr qeyd edir ki, Eratosfenin işini qiymətləndirərkən nəzərə almaq lazımdır: biz onun istifadə etdiyi stadionun dəqiq uzunluğunu bilmirik. Buna görə onun nəticəsi Yerin çevrəsini 38 624 km-dən 46 671 km-ə qədər göstərə bilər. Halbuki bu gün biz dəqiq bilirik ki, ekvator üzrə bu rəqəm təqribən 40 075 km-dir, meridian üzrə isə bir qədər azdır.

Məqalənin yekununda vurğulanır ki, Eratosfenin əldə etdiyi nəticə, sadəcə bir neçə kölgə, bir çubuq və eyni addım atan bir neçə insandan istifadə edən bir şəxs üçün heyrətamiz dərəcədə dəqiq idi.

Hazırladı:

S.ELAY

XQ