Qəzet satmaqla pul qazanan, təhsilini yarımçıq qoyan…

Dünya ədəbiyyatının, mədəniyyətinin tanınmış nümayəndələrinin həyat və yaradıcılığı, bilinməyən faktlar və təzadlı prinsipləri özündə ehtiva edən yaşam fəlsəfələri ilə oxucuların diqqətini çəkəcək “Artsizm” layihəsinin növbəti portreti məşhur yazıçı Cek Londondur.

Cek Londonun tərcümeyi-halı maraqlı faktlarla və taleyin gözlənilməz dönüşləri ilə doludur: məşhur roman və novella müəllifi olmamışdan əvvəl London çətinliklərlə dolu, əzablı yollardan keçməli olub. Məşhur yazıçının həyat hekayəsi ilə bağlı hər şey maraqlıdır; qəribə valideynlərindən tutmuş, çoxsaylı səyahətlərinə qədər…

Cek  London Sovet İttifaqında oxunan ən məşhur xarici müəlliflərdən birinə çevrilmişdi: SSRİ-də tirajına görə amerikalı Hans Kristian Anderseni ötmüşdü.

Cek London 1876-cı il yanvarın 12-də Kaliforniya ştatının San-Fransisko şəhərində anadan olub. Bəzi yazıçılar zarafatla deyirdilər ki, Con Qriffit Çeyni (Cek Londonun əsl adı) hələ doğulmamışdan əvvəl məşhurlaşıb. Fakt budur ki, yazıçının valideynləri ictimaiyyəti şoka salmağı sevən ekstravaqant adamlar olub. Anası Flora Vellman Ohayodan olan nüfuzlu sahibkar Marşall Vellmanın qızı idi.

Yazıçının anası müəllimlik edərək pul qazanmaq üçün Kaliforniyaya köçdü. Lakin Floranın işi yalnız musiqi dərsləri ilə məhdudlaşmırdı, gələcək yazıçının anası ruhaniliyi sevirdi və Hindistan lideri ilə ruhən bağlı olduğunu iddia edirdi. Flora  iyirmi yaşında tif xəstəliyindən,  əsəb pozğunluqlarından və tez-tez əhval dəyişikliyindən əziyyət çəkirdi. San-Fransiskoda olarkən, yazıçının ezoterik anası eyni dərəcədə maraqlı bir insanla tanış olur – bu adam əslən irlandiyalı Uilyam Çeyni idi. Hüquqşünas Uilyam riyaziyyat və ədəbiyyat sahəsində bacarıqlı idi, lakin Amerikada sehr və astrologiya üzrə professor olan biri kimi məşhurlaşmışdı. Adam sərgərdan həyat tərzi keçirirdi və dəniz səyahətlərini sevirdi, lakin o, günün on altı saatını astrologiyaya həsr edirdi.

Eksantrik sevgililər vətəndaş nikahında yaşayırdılar və bir müddət sonra Flora hamilə qaldı. Professor  aborta israr etdi və bu, yerli qəzetlərin başlıqlarına çevrilən dəhşətli qalmaqala səbəb oldu: ümidsiz Uilyam paslı köhnə revolverlə özünü vurmağa çalışdı, lakin güllə onu yüngülcə yaraladı. Başqa bir versiyaya görə, Flora sevgilisinin hisslərinin soyuması səbəbindən intihara da cəhd edibmiş.

Bununla belə, San-Fransisko jurnalistlərinin “Tərk edilmiş arvad” başlıqlı yazısı bütün şəhərdəki qəzet köşklərində satıldı. Sarı mətbuat, Uilyamın keçmiş sevgilisinin hekayələri əsasında yazırdı və ezoterikin adını ləkələyirdi. Professor kahin rüsvayçılığı üzündən 1875-ci ilin yayında şəhəri birdəfəlik tərk etdi.

Cek London atası ilə əlaqə saxlamağa çalışdı, lakin görkəmli yazıçı olan oğlunun heç bir əsərini oxumayan və atalıqdan imtina edən həmin qəribə adamı Cek London bir də heç vaxt görmədi.

Oğlu dünyaya gəldikdən sonra Floranın uşağı böyütməyə vaxtı yox idi, çünki o, özünü ictimai hadisələrdən uzaq tutmurdu, ona görə də yeni doğulmuş oğlan qaradərili dayə Cenni Prinsterin himayəsinə verildi, yazıçı onu ikinci anası kimi xatırlayırdı.

1873-cü ildə Amerikada iqtisadi böhran başladı, buna görə ölkənin bir çox sakini gəlirlərini itirdi. Yazıçının ailəsi yoxsulluq içində yaşayırdı və daha yaxşı həyat axtarışında olan ailə ştatın bütün şəhərlərini gəzirdilər. Gələcək romanlarının müəllifi yazırdı ki, anasının ona kömək edəcək imkanı yox idi və balaca Cek öz oyuncaqlarına sahib olmağın nə olduğunu bilmirdi. Mağazadan alınan ilk köynək uşağa səkkiz yaşında olanda verilib.

Səyahət etdikdən sonra Cekin ailəsi San-Fransiskodan çox da uzaq olmayan Oklenddə məskunlaşdılar və balaca Cek bu şəhərdə ibtidai məktəbə getdi. Balaca oğlan Conun qısaldılmış adı Cek adlandırılmağa öyrəşmişdi.

Oklend kitabxanasının ən fəal ziyarətçisi Cek London idi: gələcək yazıçı demək olar ki, hər gün oxu zalına gedir və bir-birinin ardınca kitabları oxuyub bitirirdi. Yerli ədəbiyyat mükafatı laureatı Miss İna Kulbrit oğlanın kitablara olan həvəsini görüb, onun oxu zövqünü formalaşdırdı.

Hər səhər məktəbdə balaca Cek əlinə qələm və bir kağız parçası götürər və mahnı dərslərindən çıxmaq üçün minə yaxın söz yazardı. Oğlan xorda daim səssiz idi, buna görə gələcəkdə yazıçının xeyrinə olacaq bir cəza alırdı.

Cek dərslərdən əvvəl ən son məktəb qəzetini satmağa vaxt tapmaq üçün tezdən durmalı idi və həftə sonları boulinq meydançasında sancaqlar quraşdırır və heç olmasa, bir az pul qazanmaq üçün parkda pivə pavilyonlarını təmizləyirdi. Kiçik Cek on dörd yaşında ikən ibtidai məktəbi bitirdi, lakin təhsil haqqını ödəməyə heç nəyi olmadığı üçün təhsilini davam etdirə bilmədi.

Gəncliyində Cek London macəraya meyilli idi, bəlkə də macəra həvəsi anasından Cekə keçmişdi. Yoxsulluğa son qoymaq ümidi ilə dolu olan on beş  yaşlı oğlan dayəsi Cennidən üç yüz dollar borc götürür və işlənmiş şxuner alır. “Kapitan Cek” yeniyetmə dostlarından pirat heyəti toplayır və  dəniz sularını fəth etmək üçün yola düşür.

Gənc dəniz canavarları tutduqları ovlarını yerli restoranlara satır və yaxşı pul qazanırdılar: Cek dayəyə olan borcunu artıqlaması ilə ödədi. Lakin Kaliforniyada qanunsuz pirat biznesini daha yaxından izləməyə başladılar, buna görə də yazıçı gəlirli biznesi tərk etməli oldu. Bundan əlavə, pul gənci korladı: vəsaitin çoxu əyləncəli həyat tərzinə, sonsuz içki məclislərinə və eşq görüşlərinə xərclənirdi.

Cek London dəniz sərgüzəştlərinə aşiq oldu, buna görə də brakonyerlərlə mübarizə aparmaq üçün “balıqçılıq patrulu” kimi xidmət etməyə həvəslə razı oldu və 1893-cü ildə gələcək yazıçı xəz suitiləri tutmaq üçün Yaponiya sahillərinə ilk səyahətinə çıxdı. London yelkəndən təsirləndi, daha sonra avtobioqrafik hekayələr “Balıqçılıq patrulunun hekayələri” toplusunu yazdı və yazıçının sərgüzəştləri bir çox “dəniz” romanlarının süjetlərinə təsir etdi.

Səyahət etdikdən sonra London yenidən fabrik işçisi vəzifəsinə qayıtmalı oldu, toxuculuq parça istehsalı fabrikində işləməyə başladı. 1894-cü ildə Cek işsizlərin Vaşinqtona yürüşündə iştirak etdi və daha sonra həbs edildi – həyatındakı bu məqam “Dəniz gödəkçəsi” hekayəsini yazmaq üçün əsas oldu.

Cek London  imtahanlardan keçərək Kaliforniya Universitetinə daxil olsa da, yenidən  pul çatışmazlığı səbəbindən təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur oldu. Fabriklər və fabriklər ətrafında yorucu gəzintilərdən və cüzi bir maaş ödədikləri yarımştat işlərdən sonra Cek London belə bir qənaətə gəlir ki, o, təqdir olunmayan fiziki əməklə dolu “heyvan” həyat tərzi sürməyə layiq deyil.

Cek London ilk ədəbi uğurunu San-Fransiskoda yerli “Zəng” qəzetinin təsis etdiyi  “Ən yaxşı hekayə”yə görə mükafatını almaqla əldə etmiş oldu. Anası oğlunu bu müsabiqədə iştirak etməyə təşviq etdi və Londonun ədəbi istedadı hələ məktəb illərində, esse yazanda özünü göstərməyə başlamışdı. Beləliklə, səhər saat 5-də işdə olmalı olan Cek hekayə yazmaq üçün gecə yarısı oturur və bu, üç gecə davam edir. Gənc yazıçı mövzu kimi “Yaponiya sahillərində tayfun”u seçmişdi.

London yuxulu və yorğun halda hekayəni yazmağa oturdu, lakin onun işi birinci yerə layiq görüldü, ikinci və üçüncü yerləri isə nüfuzlu universitetlərin tələbələri tutdu. Bu hadisədən sonra London yazıçılıq karyerası haqqında ciddi düşünməyə başladı. Cek daha bir neçə hekayə yazdı və qəzetə göndərdi,  lakin redaktorlar gənci rədd edirdi. Sonra ümid yenə gənc istedadı tərk etdi və London elektrik stansiyasında fəhlə kimi çalışmağa başladı. Bir həmkarının pulu olmadığı üçün intihar etdiyini öyrənən Cek həyata inamını yenidən bərpa etdi və həyata olan inamla bağlı silsilə hekayələr yazmağa başladı.

1897-ci ildə Cek London qızıl axtarışlarına qoşuldu və qiymətli metalın arxasınca Alyaskaya getdi. Cek qızıl hasil edib varlana bilmədi və  sinqa xəstəliyinə tutuldu. Sonralar gələcək yazıçının bütün sərgüzəştləri onun çoxsaylı hekayə və romanlarının əsasını təşkil edəcəkdi.

Beləliklə, 1899-cu ildə qızıl mədənindən qayıtdıqdan sonra London ciddi ədəbi karyeraya başladı və “Şimal hekayələri”ni, məsələn, “Ağ diş” romanını  yazdı. Bir il sonra yazıçı “Qurd oğlu” adlı ilk kitabını nəşr etdirdi. Cek bütün gücünü kitab yazmağa sərf edirdi: gənc müəllif demək olar ki, bütün günü yazıb, bir neçə saatını istirahət və yatmağa ayırırdı.

1902-ci ildə Cek Böyük Britaniyanın paytaxtına köçdü və burada əhəmiyyətli hekayələr və romanlar yazdı: “Vəhşi çağırış” (1903), “Ağ diş” (1906), “Martin İden” (1909), “Ay dərəsi” (1913) və s. Ömrünün son illərində Cek London yaradıcılıq tənəzzülü yaşadı: yazıçının yeni əsər yazmağa nə gücü, nə də ilhamı var idi və o, ədəbiyyata ikrahla baxmağa başladı. Bunun nəticəsində yazıçı spirtli içkilərdən istifadə etməyə başladı. Cek pis vərdişdən əl çəkməyi bacarsa da, spirtli içkilər onun sağlamlığına çox pis təsir etmişdi.

Yazıçı böyrək xəstəliyindən əziyyət çəkirdi və günlərin birində istifadə etdiyi ağrıkəsici olan morfindən zəhərlənərək dünyasını dəyişdi. Londonun bəzi bioqrafları hesab edirdilər ki, Cek ağrıkəsicinin həddindən artıq dozasını özü planlaşdırıb və  intihar edib. Bunun üçün ilkin şərtlər var idi: yazıçının əsərlərində intihar mövzusunu izləmək olardı. Lakin bu versiya o qədər də etibarlı sayıla bilməz.

Cek Londonun son romanı “Üç ürək” – 1920-ci ildə ölümündən sonra nəşr olundu və böyük maraqla qarşılandı.

Ədəbiyyat qəzeti

AzPost.az

Paylaş