Qırmızı planetin gələcəyi: Marsda həyat üçün yeni ssenarilər gündəmdə

Uzun müddətdir müzakirə olunan "terraformasiya” (planetin yaşanıla bilər hala gətirilməsi) ideyası, yeni texnoloji inkişaflar işığında yenidən gündəmə gəldi. Tədqiqatçılar Marsda oksigen istehsalı və səthdə suyun varlığı kimi şərtlərin necə təmin oluna biləcəyini araşdırırlar.

Qaynarindo xəbər verir ki, Marsda həyat ideyası elmi-fantastika romanlarından çıxıb elmi tədqiqatların mövzusu olmağa davam edir. "Nature Astronomy” jurnalında dərc olunan yeni bir məqalə, uzun müddətdir gündəmdə olan, lakin ətraflı şəkildə əldən keçirilməyən "Marsı yaşana bilən planetə çevirmək” (terraformasiya) ideyasını yenidən müzakirəyə açır.

Pioneer Research Labs və Çikaqo Universitetindən olan tədqiqatçılar tərəfindən yazılmış araşdırma, bu çevrilmənin həqiqətən mümkün olub-olmadığını və bunun necə həyata keçirilə biləcəyini elmi baxımdan araşdırır.

Araşdırmanın müəlliflərindən olan planetoloq Nina Lanza vurğulayır ki, Marsı yaşana bilən hala gətirmək ideyası 1990-cı illərin əvvəlindən bəri ciddi şəkildə əldən keçirilməyib. Lanzanın fikrincə, o vaxtdan bəri həm Mars haqqında biliklərimiz artmış, həm də geomühəndislik, biotexnologiya və kosmik texnologiyalarda əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə edilmişdir. Bu da terraformasiyanı nəzəriyyədən irəli apararaq daha konkret şəkildə qiymətləndirməyə imkan verir.

İlk addım: Atmosferi istiləşdirmək

Araşdırmada təklif edilən əsas ssenari, Marsın soyuq atmosferini istiləşdirərək prosesi başlamaq üzərində qurulub. Bunun sayəsində genetik cəhətdən dəyişdirilmiş mikroorqanizmaların səthdə sağ qalması və fotosintez yolu ilə oksigen istehsal etməsi mümkün ola bilər. Atmosferdəki oksigen səviyyəsi zamanla artarkən, şərait maye suyun mövcudluğuna da imkan verə bilər. Bu da daha mürəkkəb həyat formaları üçün uyğun mühit yarada bilər.

Lakin tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, bu cür genişmiqyaslı layihələrə keçməzdən əvvəl çox əsas bəzi suallara cavab verilməlidir: Belə bir təşəbbüs həqiqətən zəruridirmi? Nə qədər baha başa gələr? Və ən əsası, bu proses nə cür risklər daşıyır? Marsın təmamən təbii vəziyyətdə qalmış təbiətini qorumaq yoxsa dəyişdirmək daha mənalıdır? Bu kimi suallar təkcə texniki deyil, həm də etik və fəlsəfi müzakirələri də özü ilə birlikdə gətirir.

Araşdırma Marsın malik olduğu resursları – su buzu, karbon qazı və torpaq quruluşu kimi – ətraflı şəkildə nəzərdən keçirir. Bundan əlavə, planetin qlobal temperaturunu onlarca dərəcə artıra biləcək bəzi yeni ideyalar da irəli sürülür. Bunlar arasında Günəş işığından daha səmərəli istifadə etmək və ya istixana qazları yolu ilə atmosferdə istiliyi həbs edərək istiləşməni təşviq etmək kimi üsullar var.

Lakin bu nöqtədə bir qeyri-müəyyənlik var: Bu ideyaların fiziki, kimyəvi və bioloji hüdudları tam olaraq məlum deyil. Tədqiqatçılar deyirlər ki, növbəti addım bu hüdudların ətraflı şəkildə araşdırılması olmalıdır.

Yalnız Marsla bağlı deyil

Terraformasiya mövzusunda olan tədqiqatlar təkcə Marsa yönəlmir; eyni zamanda Yerdəki elmi inkişaflara da töhfə verə bilər. Torpaq bərpası, quraqlığa davamlı kənd təsərrüfatı təcrübələri, inkişaf etdirilmiş ekosistem modelləşdirmə kimi sahələrdə əldə ediləcək biliklər yer üzündəki ekoloji problemlərə də işıq sala bilər.

Müəlliflər qeyd edirlər ki, Marsı dəyişdirmək ideyası nəhayət, elmi bir sınaq sahəsi təqdim edir. Belə bir layihə həyata keçməsə belə, atılacaq addımlar planetologiya üçün əhəmiyyətli məlumatlar təmin edə bilər. Mars təkcə bir hədəf deyil, eyni zamanda sərhədlərimizi və bilik çatışmazlıqlarımızı anlamaq üçün güclü bir vasitə ola bilər.

Gələcək üçün isə hələ çoxlu naməlumlar var. Lakin tədqiqatçılara görə, əgər bəşəriyyət bir gün Marsı dəyişdirməyi bacarsa, bu təkcə qonşu planetin deyil, həm də bütün insanlıq tarixinin gedişatını dəyişdirə biləcək bir addım ola bilər.

Aydın