Qlobal şirkətlərin bazar dəyərinin formalaşması Əsas amillər

Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az

Dünyada elə şirkətlər var ki, onların bazar dəyəri yüz milyardlarla, hətta trilyonlarla dollarla ölçülür. Məsələn, “Apple”, “Microsoft” və “Nvidia” kimi şirkətlər dünyanın ən dəyərli şirkətləri arasında yer alırlar. Bəs bu şirkətlərin dəyəri necə hesablanır? Bir şirkətin bazar dəyərinin yüksək olması onun daha çox gəlir əldə etməsi deməkdirmi?

Şirkətin bazar dəyəri investorların həmin şirkətin səhmlərini bazarda nə qədər qiymətləndirdiyini göstərən mühüm göstəricidir. Birjada səhmləri alınıb-satılan şirkətlər üçün bazar dəyəri əsasən dövriyyədə olan bütün səhmlərin sayının bir səhmin cari qiymətinə vurulması ilə hesablanır. Bu göstərici ingilis dilində “Market Capitalization”, qısaca isə “Market Cap” adlanır.

Məsələn, təsəvvür edək ki, bir şirkətin 10 milyon səhmi var və hər səhmin qiyməti 20 dollardır. Bu halda şirkətin bazar dəyəri 200 milyon dollar təşkil edir. Əgər investorların şirkətə marağı artsa və səhmin qiyməti 30 dollara yüksəlsə, şirkətin bazar dəyəri 300 milyon dollara çatacaq. Burada diqqət edilməli məqam odur ki, şirkətin bazar dəyəri artsa da, onun istehsalı, işçilərinin sayı və ya əldə etdiyi gəlir mütləq şəkildə eyni sürətlə artmır. Bazar dəyəri səhmlərin qiymətindən asılı olaraq dəyişir.

Bu vəziyyəti daha yaxşı anlamaq üçün “Apple” şirkətinə nəzər salaq. “Apple iPhone”, “MacBook” və digər texnoloji məhsulları ilə tanınır. Şirkətin bazar dəyərinin yüksək olmasının səbəblərindən biri onun məhsullarına olan tələbat, güclü brendi, xidmətlərindən əldə etdiyi gəlirlər və gələcək inkişaf imkanlarıdır. İnvestorlar şirkətin gələcəkdə də yüksək gəlir əldə edəcəyini düşünürlərsə, onun səhmlərini almağa daha çox maraq göstərə bilərlər. Bu maraq səhmin qiymətini yüksəltdikdə şirkətin bazar dəyəri də artır. Lakin “Apple”ın bazar dəyərinin yüksək olması onun bank hesabında həmin məbləğdə pul olması demək deyil. Bazar dəyəri investorların şirkətin səhmlərinə verdiyi ümumi qiyməti əks etdirir.

Bəs investorlar bir şirkətin səhminə nə üçün daha çox pul ödəməyə hazır olurlar?

Bunun əsas səbəblərindən biri şirkətin gəlirləri və gələcək inkişaf imkanlarıdır. Əgər investorlar şirkətin gələcək illərdə daha çox məhsul satacağını, mənfəətini artıracağını və bazarda mövqeyini gücləndirəcəyini düşünürlərsə, həmin şirkətin səhmlərinə tələbat arta bilər. Tələbatın artması isə səhmin qiymətini yüksəldə bilər. Əksinə, şirkətin gəlirlərinin azalacağı və ya rəqibləri qarşısında mövqeyini itirəcəyi gözlənilirsə, səhmlərin qiyməti aşağı düşə bilər.

Şirkətin bazar dəyərinə təsir edən digər mühüm amil onun mənfəətidir. Mənfəət şirkətin gəlirlərindən xərcləri çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdir. Adətən investorlar davamlı mənfəət əldə edən şirkətlərə daha çox maraq göstərirlər. Lakin yüksək mənfəət hər zaman yüksək bazar dəyəri demək deyil. Bəzi şirkətlər bu gün az mənfəət əldə etsələr də, gələcəkdə sürətlə böyüyəcəkləri gözləntisi ilə yüksək qiymətləndirilə bilərlər. Məsələn, texnologiya şirkətlərinə investorların marağı bəzən onların hazırkı mənfəətindən çox, gələcək inkişaf imkanları ilə bağlı olur.

Şirkətləri qiymətləndirərkən geniş istifadə edilən göstəricilərdən biri də qiymət-mənfəət nisbətidir. İngilis dilində “Price-to-Earnings Ratio”, qısaca isə “P/E” adlanır. Bu göstərici şirkətin bazar dəyərinin onun illik xalis mənfəətinə nisbətini göstərir. Məsələn, bir şirkətin bazar dəyəri 1 milyard dollar, illik xalis mənfəəti isə 100 milyon dollardırsa, “P/E” göstəricisi 10 olacaq. Bu o deməkdir ki, investorlar şirkətin illik mənfəətinin hər 1 dolları üçün bazarda 10 dollar ödəyirlər. Bu göstərici şirkətləri müqayisə etmək üçün faydalıdır, lakin təkbaşına hansı şirkətin daha yaxşı investisiya olduğunu müəyyən etmir. Çünki şirkətlərin böyümə sürəti, borcları və fəaliyyət göstərdikləri sahələr fərqli ola bilər.

Məsələn, eyni sahədə fəaliyyət göstərən iki şirkəti müqayisə edək. Birinci şirkət ildə 50 milyon dollar, ikinci şirkət isə 100 milyon dollar mənfəət əldə edir. İlk baxışdan ikinci şirkətin daha dəyərli olduğunu düşünmək olar. Lakin investorlar birinci şirkətin gələcəkdə daha sürətlə böyüyəcəyinə inanırlarsa, onun səhmlərinə daha yüksək qiymət verə bilərlər. Bu səbəbdən şirkətin bazar dəyərini qiymətləndirərkən yalnız hazırkı mənfəətə deyil, gələcək inkişaf perspektivlərinə də baxmaq lazımdır.

Şirkətin bazar dəyərinə iqtisadi vəziyyət və faiz dərəcələri də təsir edir. Faiz dərəcələri yüksəldikdə borclanmaq bahalaşa bilər və investorlar gələcəkdə əldə edəcəkləri gəlirləri daha aşağı qiymətləndirə bilərlər. Bu vəziyyət xüsusilə gələcəkdə böyük gəlir əldə edəcəyi gözlənilən, lakin hazırda az mənfəət qazanan şirkətlərin səhmlərinə təsir göstərə bilər. Əksinə, faiz dərəcələrinin azalması bəzi şirkətlərin səhmlərinə marağı artıra bilər. Bununla belə, bazarın reaksiyası iqtisadi şəraitdən və investorların gözləntilərindən asılıdır.

Bazar dəyəri ilə şirkətin real maliyyə vəziyyətini də bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Bazar dəyəri şirkətin səhmlərinin birjada hansı qiymətlə alınıb-satıldığını göstərir. Lakin şirkətin bütün borclarını, sahib olduğu pul vəsaitlərini və digər maliyyə öhdəliklərini ayrıca nəzərə almır. Buna görə də şirkətin ümumi maliyyə vəziyyətini qiymətləndirərkən yalnız bazar dəyərinə baxmaq kifayət deyil. İnvestorlar şirkətin gəlirlərini, mənfəətini, borclarını və pul axınını da araşdırırlar.

Bundan başqa, birjada səhmləri satılmayan şirkətlərin qiymətləndirilməsi fərqli üsullarla aparılır. Belə şirkətlərin dəyərini müəyyən etmək üçün gələcəkdə əldə edəcəkləri pul vəsaitləri, sahib olduqları aktivlər, mənfəətləri və oxşar şirkətlərin bazar qiymətləri nəzərə alına bilər. Məsələn, şirkətin gələcəkdə əldə edəcəyi pul axınlarının bugünkü dəyərini hesablamaq üçün diskontlaşdırılmış pul axını metodu tətbiq edilir. Bu metodda gələcək gəlirlər müəyyən faiz dərəcəsi ilə bugünkü dəyərə çevrilir. Çünki bu gün əldə edilən pul, adətən, gələcəkdə əldə ediləcək eyni məbləğdən daha dəyərli hesab olunur.

Nəticə etibarilə, şirkətin bazar dəyəri yalnız onun hazırda nə qədər pul qazandığından asılı deyil. İnvestorların gələcək gözləntiləri, şirkətin inkişaf potensialı, rəqabət qabiliyyəti, borcları və ümumi iqtisadi vəziyyət də bu göstəriciyə təsir edir. Buna görə də bazar dəyəri yüksək olan şirkət mütləq ən çox mənfəət qazanan şirkət deyil. Əsas məsələ şirkətin bugünkü maliyyə vəziyyətini və gələcəkdə nə qədər gəlir əldə edə biləcəyini birlikdə qiymətləndirməkdir.