Icma.az
close
up
RU
Qlütenin görünməyən təsirləri: kimə zərərlidir, kimə yox? ARAŞDIRMA

Qlütenin görünməyən təsirləri: kimə zərərlidir, kimə yox? ARAŞDIRMA

Sia Az saytından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər verir.

Qlüten mövzusu son illərdə həm elmi, həm də ictimai müzakirələrin əsas mövzularından biridir. Bəziləri üçün tamamilə zərərsiz olsa da, müəyyən insanlarda ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.

Bəs, qlüten nədir?

Qlüten buğda, arpa və çovdar kimi dənli bitkilərdə olan zülalların ümumi adıdır. Tərkibinə əsasən iki qrup zülal daxildir: **prolaminlər** (məsələn, gliadin) və **glutelinlər**. Qlüten xəmirə elastiklik verir, onu “bir yerdə saxlayır”, çörək və digər un məmulatlarının quruluşunu formalaşdırır. Buna görə qida sənayesində geniş istifadə olunan “yapışqan” zülal kimi də tanınır.

Qlütenin mənbələri

Qlüten əsasən buğda, arpa, çovdar kimi taxıllarda olur. Qlüten həmçinin çoxlu sənayevi qidalarda gizli şəkildə əlavə kimi istifadə oluna bilər: souslar, bulyonlar, kolbasa və s.

Qlütenin orqanizmə hansı təsirləri var?

İnsan bədəni qlüteni tam şəkildə parçalamaqda çətinlik çəkə bilər. Tam parçalanmayan qlüten fraqmentləri bəzi insanlarda bağırsaq divarını qıcıqlandıra və müxtəlif həzm pozuntularına səbəb ola bilər. Lakin əksər sağlam şəxslərdə bu zülal problem yaratmır.

Qlütenlə bağlı ən ciddi pozuntu çölyak xəstəliyidir — bu, immun sisteminin qlüteni xarici təhlükə kimi qəbul edib bağırsaq divarına hücum etdiyi avtoimmun xəstəlikdir. Nəticədə bağırsağın selikli qişasında zədələnmə, iltihab və qida maddələrinin mənimsənilməsində problemlər yaranır.

Son araşdırmalar göstərir ki, qlüten bəzi T hüceyrələrini “aqressiv” hala gətirə və bağırsaq hüceyrələrinə zərər verən sitotoksik reaksiyaları gücləndirə bilər.

Qlütenin müsbət tərəfləri nələrdir?

Təkcə risklərlə yanaşı, qlütenin bəzi potensial faydaları da var:

Qlüten parçalandıqda faydalı bioaktiv peptidlər əmələ gələ bilər.
Tam taxıllarda qlüten lif, vitaminlər və minerallarla birlikdə olur və sağlam qidalanmanın bir hissəsidir.
Bəzi hallarda qlütenin müəyyən komponentləri prebiotik təsir göstərərək bağırsaq mikroflorasını dəstəkləyə bilər.

Qlütenlə bağlı sağlamlıq riskləri

1. Çölyak xəstəliyi

Bu xəstəlik qlütenə qarşı güclü immun reaksiyası ilə xarakterizə olunur. Əlamətlərə aşağıdakılar daxildir:

* Qarın ağrısı və ishal
* Kilo itkisi
* Anemiya
* Uşaqlarda böyümə geriliyi
* Sümük əriməsi

Diaqnoz üçün xüsusi qan testləri və bəzən bağırsaq biopsiyası aparılır. Müalicə — tam və ömürlük qlütensiz pəhrizdir.

2. Çölyak olmayan qlüten həssaslığı

Bu vəziyyətdə insan çölyak xəstəsi deyil, lakin qlüten qəbul edəndə narahatlıq yaşayır: şişkinlik, qarın ağrısı, baş ağrısı, yorğunluq və s. Bu halın mexanizmi tam aydın deyil. Bəzən problem qlüten yox, taxıllardakı FODMAP adlı maddələr ola bilər.

3. Buğda allergiyası

Bu, qlütenə deyil, buğdadakı digər zülallara allergik reaksiya halıdır. Buğda allergiyası olan şəxslər hər zaman arpa və çovdardan uzaq durmaq məcburiyyətində olmaya bilərlər.

4. Qlütensiz pəhrizin riskləri

Qlütensiz pəhriz düzgün idarə olunmazsa:

* lif çatışmazlığı
* B vitaminlərinin azalması
* mineral çatışmazlıqları
* yüksək şəkərli, az qidalandırıcı “qlütensiz” hazır məhsullardan asılılıq yarana bilər.

Tədqiqatçılar buğdada çölyaka səbəb olan zülalların genetik olaraq “silinməsi” üzərində işləyirlər. Məqsəd — immun sistemi daha az qıcıqlandıran buğda növləri yetişdirməkdir. Yeni araşdırmalar göstərir ki, qlüten qəbulundan sonra bəzi T hüceyrələri sürətli şəkildə aktivləşərək bağırsaq hüceyrələrinə ziyan vurur. Bu, çölyak xəstəliyinin daha dəqiq müalicə metodlarının hazırlanmasına imkan yarada bilər.

2024–2025-ci illərdə aparılmış araşdırmalar göstərib ki, qlüten bəzi hallarda faydalı bioaktiv peptidlər yarada və sağlamlıq üçün müsbət təsirlər göstərə bilər.

Kimlər qlütensiz pəhrizə ehtiyac duyur?

* Çölyak xəstəliyi olanlar
* Qlüten həssaslığı olanlar
* Buğda allergiyası olanlar

Bunun xaricində sağlam insanların qlütensiz pəhriz saxlamasına ehtiyac yoxdur.

Qlütensiz pəhrizin düzgün planlaşdırılması

Etiketləri diqqətlə oxumaq
Təbii şəkildə qlüten olmayan qidaları seçmək
(düyü, qarğıdalı, qarabaşaq, darı, kinoa)
Lifli qidaların miqdarını artırmaq
Dietoloqla məsləhətləşmək

Nəticədə qlüten çox insan üçün tamamilə təhlükəsiz, hətta faydalı bir zülaldır. Lakin çölyak xəstəliyi və ya qlüten həssaslığı olan şəxslər üçün ciddi sağlamlıq riski təşkil edir. Müasir elmi tədqiqatlar qlütenin həm zərərli, həm də potensial olaraq faydalı xüsusiyyətləri olduğunu göstərir. Qlütensiz pəhriz yalnız tibbi göstəriş olduqda tətbiq edilməli və balanslı şəkildə planlaşdırılmalıdır.

Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:233
embedMənbə:https://sia.az
archiveBu xəbər 17 Noyabr 2025 17:49 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see309

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see301

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see268

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see248

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see248

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see247

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

16 Noyabr 2026 00:05see240

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see232

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see230

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see225

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see206

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see205

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see204

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see203

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see203

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see198

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see197

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see195

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see191

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see181
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri