Qocalmağa qarşı dəmir arqument

Genetika ömrümüzün uzunluğunu təyin etmir. Əkizlər üzərində aparılan bir araşdırmada irsiyyət faktorunun bu baxımdan çox əhəmiyyətsiz olduğu ortaya çıxıb. Nə vaxt və necə qocalacağımıza özümüz təsir edə bilərik.
1920-ci illərin əvvəllərində elmi fantastika romanlarından ilhamlanan sovet alimi Aleksandr Boqdanov qocalmamağın yollarını axtarırdı. O, insanların öz qanını bir-biri ilə bölüşməsinin zəruriliyinə əmin idi. Kreml ilə əlaqələri ona 1926-cı ildə Qanköçürmə İnstitutunu yaratmaq və dərhal ilk növbədə öz üzərində təcrübələrə başlamaq imkanı verdi.
Əvvəlcə hər şey plan üzrə gedirdi. Boqdanov iki il qanköçürmələrdə iştirak etdi. Dostlarından biri onun sinnindən on yaş kiçik görünməyə başladığını deyirdi. Ancaq sovet aliminin bəxti ondan üz döndərdi: On birinci qanköçürmə tərəfdaşında malyariya və vərəm var idi. Boqdanovda qana qarşı immun reaksiyası başladı, nəticədə iki həftə sonra böyrəkləri və ürəyi işləmədi. O, 1928-ci il aprelin 7-də 54 yaşında öldü.
Erkən təcrübələr
Boqdanov qanköçürmə təcrübələri aparan ilk şəxs deyildi. Hələ 1864-cü ildə fransız təbiətşünası Pol Ber bunun mümkün olduğunu göstərmək üçün iki siçanı bir-birinə tikmişdi. Əməliyyatdan dərhal sonra siçanların qan dövranının avtomatik birləşdiyini gördü (bu fenomen parabioz adlanır). Sonralar digər elm adamları da oxşar təcrübələr həyata keçirdilər. Daha sonra orqan transplantasiyası ilə bağlı ilk cəhdlərdə də eyni texnikadan istifadə edildi.
1950-ci illərdə amerikalı biokimyaçı Klayv Mak-Key gənc və qoca siçanı bir-birinə tikərək, onların bir-birinə necə təsir edəcəyini təcrübədən keçirdi. Lakin onun bu qəribə təcrübəsi kifayət qədər diqqət çəkmədi.
2005-ci ildə bu yanaşmaya maraq yenidən canlandı. Stenford Universitetindən Tomas Randonun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu müxtəlif yaşlarda olan siçanları yenidən bir-birinə tikdi. Məlum oldu ki, gənc fərdlərlə əlaqə zamanı yaşlı siçanlarda bir çox orqanların regenerasiya funksiyası yaxşılaşır. Gənclər isə əksinə, zəifləyir, sağalma qabiliyyətləri pisləşir. Başqa sözlə, bu birləşmə qoca siçanlarda cavanlaşmaya, gənc siçanlarda isə qocalmanın sürətlənməsinə səbəb oldu.
Cavan və qoca siçanlar arasında parabiozla aparılan təcrübələr elmi tərəqqi üçün zəruri olan qeyri-adi təcrübələrdən biridir. Bu təcrübələr tibb sahəsində qocalma əleyhinə tamamilə yeni perspektivlər açdı. Aydın idi ki, gənc orqanlarla əlaqə qoca siçanlara regenerasiya məsələsində hansı yollasa kömək edib, halbuki yaşları keçdiyinə görə, onlarda bu mümkün olmamalı idi. Amma hansı yolla?
Plazma - qanın maye hissəsidir, yəni qandan bütün hüceyrələr çıxarıldıqda yerdə qalan maye. Həmin maye müxtəlif maddələrlə - hormonlar, qida maddələri, zülallarla doludur. Plazma zülalının tərkibi yaşla dəyişir. Bəs qanda aradan qaldırıla biləcək spesifik qocalma faktorları varmı? Yəni elə faktorlar varmı ki, yaşla əlaqədar azaldıqda onları əlavə edə bilək?
Gənc qan
Gənc qan haqqında söhbət işbazların diqqətindən kənarda qala bilməzdi. Bədənə bir az gənc qan köçürməklə cavanlaşmaq olarsa, bunu təşkil etmək çox asandır. Bir gəncdən pulla aldığın qanı qocaya köçür, vəssalam. Transfuziya standart tibbi prosedurdur və onu yerinə yetirmək üçün ixtisaslı kadr tapmaq çətin deyil.
2016-cı ildə “Ambrosia” adlı şirkət oxşar təkliflərlə bazara daxil oldu. Prosedurun dəyəri 8 min dollar idi. ABŞ Qida və Dərmanlara nəzarət İdarəsi (FDA) bu prosedura diqqət yetirənə və qadağan edənə qədər işlər artan sürətlə gedirdi. Amma şirkət prosedurun müsbət təsirinə dair heç bir sübut təqdim edə bilmədi.
Bəzi qurumlar işə daha ciddi yanaşaraq, gənc qanın qocalmaya qarşı olan komponentlərini müəyyən etməyə çalışırlar. Əgər belə komponentlər aşkarlanarsa, onları ehtiva edən dərmanı yaratmaq çətin olmayacaq. Klinik sınaqlardan birində gənclərin qanı xəstəliyin inkişafını dayandırmaq ümidi ilə Alzheimer sindromlu xəstələrə köçürüldü. Amma heç nə alınmadı.
Ola bilsin ki, qanın müəyyən komponentləri həqiqətən qocalma prosesini dayandırır. Bir qrup alim qoca siçanın qanının bir hissəsini tərkibində az miqdarda zülal olan fizioloji məhlulla dəyişərək, bu nəzəriyyəni sınaqdan keçirmək qərarına gəldi. Nəticə gənc qanla müalicə olunan siçanlardakı kimi oldu: Qoca siçanların əzələləri, qaraciyərləri və beyinləri öz qanlarından qurtulduqdan sonra açıq-aşkar cavanlaşdılar. Bunu insanlarda da sınaqdan keçirmək olar, çünki bəziləri təcrübədəki siçanlarda olduğu kimi, qanlarını süni şəkildə bədənlərindən xaric edirlər. Onlar donorlardır.
Adi donorluq zamanı donor təxminən yarım litr, yəni ümumi həcmin təxminən 10%-i miqdarında qan itirir. Bir-iki həftəyə bədən bu həcmi bərpa edir. Əgər donor daim qan verirsə, onun qanı donor olmayanlara nisbətən daha tez dəyişir. Siçanlar üzərində aparılan təcrübələrin müsbət nəticələri insanlara tətbiq oluna bilərsə, donorlar cavanlaşmanın təsirini hiss etməlidirlər.
Danimarka alimləri artıq bu ideyanı sınaqdan keçiriblər. Məlum olub ki, donorlar digər insanlara nisbətən daha çox yaşayırlar. Onlar, əlbəttə, tam sağlamdırlar, əks halda donorluq etmələrinə icazə verilməzdi. Transfuzioloqlar bunu çoxdan bilir və bu məsələni araşdırırlar. Ancaq donorluq təbliğatında bu arqumentə rast gəlinmir.
Donorluq faydalıdırmı?
Niyə qan vermək orqanizm üçün faydalıdır? Yarım litr qan itkisi təbii ki, orqanizm üçün stress faktorudur. Qanvermədən sonra bədən müdafiə mexanizmlərini işə salır və stressə daha davamlı olur.
Donorluq zamanı bəzi zərərli maddələrin bədəndən çıxması da mümkündür. Biz onları “qocalmanın təxribatçıları” adlandıra bilərik. Bu maddələrin nə olduğunu (əgər onlar ümumiyyətlə varsa) elm adamları hələ də müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Ən maraqlı ehtimallardan biri də dəmirdir.
Donorluq zamanı insan çoxlu qırmızı qan hüceyrələri itirir. Qana qırmızı rəng verən, oksigeni ağciyərlərdən bədənin digər orqanlarına daşıyan məhz bu hüceyrələrdir. Onlar bunu oksigeni xüsusi bir zülala - hemoglobinə bağlayaraq edirlər. Hər bir hemoqlobin molekulunda dəmir var.
Eritrositlərin qırmızı olması dəmirin sayəsindədir. Donorluq zamanı insan çoxlu qırmızı qan hüceyrəsi və müvafiq olaraq dəmir itirir. Bədən qanın həcmini mümkün qədər tez bərpa etməyə çalışır, bu zaman ehtiyatdan dəmir götürür. Bədənimiz dəmir artıqlığını təbii yolla xaric etməyin öhdəsindən təəccüblü dərəcədə pis gəlir. Orqanizmin artıq dəmirdən xilas olmaq üçün heç bir sistemi yoxdur. Sink və ya mis kimi digər metallar artıq miqdarda olanda bədəndən asanlıqla xaric olurlar. Ancaq dəmir yalnız toplanır.
Bədənimizdən dəmirin xaric olunması mexanizmlərinin əsası keçmişdə qoyulub: təbabət yaranmazdan əvvəl istənilən insanın bağırsaqları parazitlərlə dolu idi. Onların çoxu insan qanı hesabına yaşayır və bununla da dəmirin müntəzəm xaric olunmasını təmin edirdi. İndi biz bu parazitlərdən xilas olmuşuq, orqanizmdə yeni mexanizm isə yaranmayıb.