Rus qazı, “Türk axını” və Avropa… AKTUAL

“Qazprom” alternativ marşrutla ixracı bərpa edir

Ukrayna ərazisindən tranzitinin dayandırılmasından sonra bu ildən Rusiya qazından məhrum olan Slovakiya yeganə alternativ marşrut olan “Türk axını” ilə xammal almağa başlayıb. Bu, Bratislavadan əlavə xərclər tələb edəcək, qaz kəmərinin gücü isə bütün lazımi həcmlərin ölkəyə yönləndirilməsinə imkan verməyəcək. Ekspertlər belə bir sxemin çox güman ki, müvəqqəti olacağına əmindirlər. “Qazprom” fevralın 1-dən “Türk axını” ilə Slovakiyaya qaz tədarükünü bərpa edib. Konkret həcmlər barədə açıqlama verilməyib, lakin qeyd edilib ki, aprel ayından rəqəmlər iki dəfə artmalıdır. Çatdırılmalar “Qazprom”la 2034-cü ilə qədər olan müqavilə əsasında həyata keçirilir. Əvvəllər Slovakiya Rusiyadan Ukrayna ərazisindən tranzit yolu ilə qaz alırdı, lakin 2025-ci il yanvarın 1-də bu istiqamətdə qazın nəqli ilə bağlı müqavilənin müddəti başa çatıb. “Qazprom” Slovakiyaya çatdırılma ilə bağlı şərh verməkdən imtina edib. Dekabrda Slovakiyanın baş naziri Robert Fiko Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə Rusiya qazının tədarükü məsələsini müzakirə edib. “Birtəhər bizi qazla təmin edəcəklər. Bunun bir hissəsi cənub marşrutu ilə çatdırıla bilər, lakin ehtiyatlar olduğu müddətcə Slovakiyada istehlak təmin edilir", - Fico deyib.

Rusiyadan Türkiyəyə Qara dənizin dibi ilə uzanan ildə 31,5 milyard kubmetr tutumlu “Türk axını” “Qazprom”un Avropaya qalan yeganə tədarük marşrutudur. Ənənəvi olaraq Rumıniya, Yunanıstan, Şimali Makedoniya və Macarıstan bu boru kəməri ilə qazı Bolqarıstan və Serbiyadan keçən quruda yerləşən Balkan axını ilə alır. Macarıstanın “Foldgazszallito” (FGSZ) qaz kəməri sisteminin operatorunun məlumatına görə, onun vasitəsilə Macarıstandan Slovakiyaya gündə 6,6 milyon kubmetr – ildə təxminən 2,4 milyard kubmetr qaz tədarük edilir.
Ötən il “Türk axını” ilə Avropaya tədarük 22,3% artaraq 16,7 milyard kubmetrə çatıb. Qaz üçün Transmissiya Sistemləri Operatorlarının Avropa Şəbəkəsinin (ENTSOG) məlumatına görə, yanvarda tədarüklər illik müqayisədə 26,7% artaraq 1,56 milyard kubmetrə çatıb. Ferensin qeyd etdiyi kimi, qazın yeni marşrutla nəqli Ukraynadan keçməklə müqayisədə SPP-yə 90 milyon avro baha başa gələcək. SPP daha əvvəl qeyd edib ki, fərq əsasən daim artan tranzit haqları ilə bağlıdır. Bundan əlavə, Slovakiya Rusiya qazının öz ərazisindən tranzitindən 500 milyon avro gəlir itirəcək.

Təchizatların istiqamətinin dəyişdirilməsinə baxmayaraq, Slovakiya, Macarıstan kimi, Ukrayna ərazisindən nəqlin bərpasında israrlıdır. Avropa Komissiyasının (AK) nümayəndəsi Anna-Kaisa İtkonenin verdiyi məlumata görə, AK təsirə məruz qalan ölkələrin enerji təchizatının təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışır, lakin Kiyevə mümkün təzyiqlər barədə suala cavab verməyib.

Rusiya Federasiyası Hökuməti yanında Maliyyə Universitetinin eksperti İqor Yuşkov hesab edir ki, Slovakiyaya ixracı “Türk axını”na yönəltmək üçün “Qazprom” lazımi həcmləri boru kəmərinə uyğunlaşdırmaq üçün türk treyderlərinə tədarükləri azaltmağa məcburdur. Bu, Rusiya qazını birbaşa almaqdan imtina edən, lakin onu treyderlər vasitəsilə alan Bolqarıstandan idxala təsir göstərə bilər. Eyni zamanda ekspert “Qazprom”un Ukraynadan keçən həcmləri tamamilə əvəz edə biləcəyinə əmin deyil. Yuşkov "Türk axını" ilə təchizat sxeminin daimi olacağına şübhə edir.

Qeyd edək ki, “Türk axını”nda sərbəst həcm yoxdur. Operatorların məlumatlarına görə, qaz kəməri artıq layihə gücündən xeyli artıq işləyir. Son bir neçə gündə həcmlər sutkada 55 milyonu ötüb - illik göstəriciyə çevrildikdə təxminən 20 milyard kubmetr təşkil edir. Görünür, bu hədddir və ya ona yaxındır. Əlavə sərmayələr qoyulmadan və Bolqarıstana təchizat sisteminin genişləndirilməsi istiqamətində iş aparılmasa, onu artırmaq mümkün olmayacaq, ona görə də bu marşrut üzrə bütün həcmi Ukrayna istiqamətindən yönləndirmək mümkün olmayacaq. Eyni zamanda, o, yaxın vaxtlarda Rusiya qazının Ukrayna ərazisindən tranzitinin bərpası ilə bağlı razılığın əldə olunacağına şübhə edir.

V.VƏLİYEV