Rusiyada benzin qıtlığı və bahalaşma AKTUAL

ABŞ Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, ABŞ-da benzinin pərakəndə satış qiymətləri 2021-ci ildən bəri ən aşağı göstərici olan gallon üçün 3 dollardan aşağı düşüb. ABŞ-da benzinin qiyməti bir neçə ildir ki, azalsa da, Rusiyada bu qiymətlər davamlı olaraq artaraq ümumi inflyasiyanı əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Xam neft qiymətləri ABŞ-da benzinin son pərakəndə satış qiymətinin təxminən yarısını təşkil edir. Ekspertlər qeyd edirlər ki, Rusiyada xam neft son qiymətin 10%-dən çoxunu təşkil etmir. Üstəlik, vergilər və rüsumlar Rusiyada benzin qiymətlərinin 60%-ə qədərini təşkil edir.

ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) məlumatına görə, 2025-ci il dekabrın 1-də adi benzinin orta pərakəndə satış qiyməti bir qallon üçün 2,98 dollar olub. İnflyasiya nəzərə alınmaqla, bu, ABŞ istehlakçıları üçün 2021-ci ilin fevralından bəri ən aşağı orta benzin qiymətidir. Benzinin qiymətləri ABŞ daxilində əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Beləliklə, “Körfəz ölkələri”ndə ən aşağı qiymətlər var - bir qallon üçün 2,55 dollar. Bu arada, Qərb ölkələrində bir qallon yanacağın qiyməti 4 dolları keçir.

ABŞ-da benzinin ucuzlaşmasının əsas səbəbi dünya bazarında xam neftin qiymətinin düşməsidir. Xam neftin qiyməti ABŞ-da yanacaq qiymətlərinin əsas komponentidir. Xam neft benzinin son pərakəndə satış qiymətinin yarısını təşkil edir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, vergilər xərclərin cəmi 17%-ni təşkil edir. Beləliklə, neftin qiymətinin aşağı düşməsi birbaşa nasosun qiymətlərinə təsir edir. Eyni zamanda, qlobal bazarlarda neft qiymətləri bir neçə ayın minimumlarına yaxın ticarət olunur – Brent neftin bir barreli 63 dollar ətrafında dəyişir. Əsas təzyiq amili təvazökar mövsümi tələb fonunda artıq təklifin artması gözləntisidir. Geosiyasi risklər bazarın daha da çökməsinə mane olur, lakin balans aydın şəkildə satıcıların xeyrinədir.

Bundan əlavə, ABŞ-da yanacağın qiymətləri ənənəvi olaraq yay mövsümü bitdikdən sonra azalır. Bu il nasosda qiymətlər ümumilikdə sabit qalıb. EIA-ya görə, 2024-cü il səviyyəsindən geri qalan durğun benzin tələbi qiymətlərin enməsinə səbəb olan əlavə amil olub. Bir sıra analitiklər aşağı xam neft qiymətlərinin daxili pərakəndə satış qiymətlərini məhdudlaşdırmağa davam edəcəyini proqnozlaşdırırlar. Məsələn, JPMorgan Chase qeyd edib ki, OPEC tədarük bolluğunu azaltmaq üçün müdaxilə etməsə, gələn ilin dördüncü rübündə Brent markalı neftin qiyməti çox güman ki, bir barel üçün 50 dollara düşəcək. 2026-cı ilin sonuna qədər qiymət 40 dollar/barel civarında olacaq. Artan təklif profisiti Brent markalı neftin orta qiymətini bir barel üçün cəmi 42 dollara, ilin sonuna qədər isə 30 dollara enəcək.

Rusiyada benzinin qiymətində əks vəziyyət müşahidə olunur. Bu ölkədə benzinin pərakəndə satış qiymətləri neftin qlobal qiymət hərəkətləri ilə birbaşa əlaqəli deyil. Rusiyada pərakəndə satış qiymətləri hazırda səhv həddi daxilində azalır. Məsələn, noyabrın son həftəsində Rusiyada istehlak benzininin qiymətləri həftə ərzində cüzi 0,26% ucuzlaşıb. Bununla belə, ilin əvvəlindən Rusiyada benzinin qiyməti dekabrın 1-nə 11,2% artıb ki, bu da həmin dövr üçün ümumi inflyasiya səviyyəsindən (5,27%) iki dəfə çox olub. İl ərzində avtomobil benzini 12,66% bahalaşıb, ümumi illik inflyasiya isə 6,61% təşkil edib.

Dekabrın əvvəlində ölkədə bir litr benzinin orta qiyməti 64,87 rubl təşkil edib. Aİ-92 markalı benzinin bir litrinin qiyməti 61,68 rubl, Aİ-95 markalı benzinin qiyməti 66,92 rubl, Aİ-98 markalı benzinin qiyməti isə 88,44 rubl təşkil edib. Beləliklə, Rusiya benzini Amerika benzinindən bahadır. Rusiyada avtomobil benzininin qiyməti dekabrın əvvəlində təxminən 3,23 dollar/gallon olub. Aİ-92 markalı benzinin bir qallonu 3,08 dollar, Aİ-95 markalı benzinin bir qallonu isə 3,33 dollar olub.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, vergi və rüsumlar Rusiyada benzinin qiymətində xeyli yüksək paya malikdir. Müxtəlif vergilər adətən nasosda benzinin son qiymətinin 60%-dən çoxunu təşkil edir. Digər əhəmiyyətli xərclərə neftin dəyəri, emal xərcləri və yanacaqdoldurma məntəqəsinin saxlanması daxildir. ABŞ-da vergilər benzin qiymətlərinin 17%-ni təşkil edir.

Beləliklə, Rusiyada benzinin qiyməti bilərəkdən kvazi bazara əsaslanır. Bu, daha çox neft istehsalçılarının ixrac qiymətləri daxili indikativ qiymətdən yüksək olduqda büdcədən vəsait əldə etmələri və əksinə, daxili qiymətlər ixrac qiymətlərini üstələyəndə büdcəyə ödənişlər həyata keçirən amortizasiya mexanizmi ilə bağlıdır. Bu mexanizm Rusiya daxilində qiymət dinamikasını hamarlaşdırır və qlobal neft qiymətlərində həddindən artıq dalğalanmalardan qoruyur. Bu arada neftin özü nasosun qiymətinin təxminən 10%-ni təşkil edir.

Rusiyada benzinin topdansatış qiymətləri son həftələr sürətlə aşağı düşür. Cümə günü ticarətin nəticələrinə görə, 92 markalı benzinin birja qiymətləri dekabrın 3-ü ilə müqayisədə 7% ucuzlaşaraq bir ton üçün 56,7 min rubl, 95 markalı benzin də 7% ucuzlaşaraq bir ton üçün 67,5 min rubl təşkil edib. Dizelin qiyməti də həftə ərzində 7% azalaraq bir ton üçün 68,3 min rubl təşkil edib. Bu, son aylarda Sankt-Peterburq birjasında benzinin qiymətinin ikinci kəskin ucuzlaşmasıdır. Əvvəlki kəskin azalma oktyabrın sonunda qeydə alınıb.

Ekspertlər və bazar iştirakçıları hesab edirlər ki, yanacağın ixracına qoyulan məhdudiyyətlər və hökumətin birja ticarətini tənzimləmək üçün tədbirləri həm Rusiya yanacaqdoldurma məntəqələrində, həm də birjada benzinin qiymətinin aşağı düşməsinə səbəb olub. Müstəqil zəncirlər bu qiymət dinamikasında mühüm amildir. Tənzimləyicilərin topdansatış mübadilə bazarını tənzimləmək səyləri topdansatış qiymətlərinin aşağı düşməsinə, kiçik topdansatış bazarında təklif və qiymətlərin tənzimlənməsinə, müstəqil yanacaqdoldurma məntəqələrinin marjalarının mənfi ərazidən çıxarılmasına və nəticədə benzinin qiymətlərinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarıb.

İndiki ixrac qadağaları bir tərəfdən bazarı daha da doyursa, digər tərəfdən isə büdcə hesabına boz bazar sxemlərindən qazanc əldə etmək imkanlarını əngəlləyib. Əsasən, əvvəllər daxili bazar üçün amortizator mexanizmi vasitəsilə subsidiyalaşdırılan benzin və dizel yanacağı gömrük ərazisindən kənara ixrac edilirdi və bu əməliyyatlardan əldə edilən gəlir kommersiya qurumlarının payına düşürdü ki, onların da yanacaq infrastrukturunun inkişafı üçün istifadə etmək ehtimalı çox azdır.

Xatırladaq ki, Rusiya hökuməti bütün ixracatçılar üçün benzin ixracına qoyulan embarqonu ilin sonuna qədər uzadıb, həmçinin qeyri-istehsalçılar (treyderlər, neft bazaları və ildə 1 milyon tondan az yanacaq istehsal edən təşkilatlar) üçün dizel, dəniz yanacağı və digər qaz yağlarının ixracına qadağa qoyub. Mütəxəssislər və bazar iştirakçıları topdansatış qiymətlərinin aşağı düşməsini digər amillərlə yanaşı, mövsümi tələbatın azalması və neft emalı zavodlarının planlı təmirdən qayıtması ilə əlaqələndirirlər. Onlar bəzi neft emalı zavodlarında birjada satılan neft məhsullarının daşınmasında yaranan problemləri və alıcıların gözləmə-göz yanaşmasını son günlər qiymətlərin aşağı düşməsinə təkan verən hazırkı amillər kimi göstərirlər.

Bundan əlavə, birjanın yanacaq ticarəti üçün qiymət dəyişkənliyinə məhdudiyyətlər təyin etməsi də öz təsirini göstərir. Belə ki, noyabrın 28-dən benzin, dizel və təyyarə yanacağının qiymət artımı həddi 0,1%, eniş həddi isə 10% müəyyən edilib. Bu limit qiymətlərin kəskin şəkildə aşağı düşməsinə imkan verir, lakin sonrakı reboundun qarşısını alır. Sankt-Peterburq birjasının prezidenti İqor Artemyev əvvəllər bu cür məhdudiyyətləri "tamamilə bazar əsaslı deyil" adlandırmışdı. Bununla belə, Rusiyanın yanacaq bazarında mövcud vəziyyət, onun sözlərinə görə, yanacaq ticarətinin dövlət tənzimlənməsi və tənzimlənməsi mexanizmlərini tələb edir.

Bununla yanaşı, analitiklər birjada neft məhsullarının qiymətlərinin uzunmüddətli enişini gözləmirlər, çünki Yeni il bayramları ərəfəsində yanacaq alışı gözlənilir.

V.VƏLİYEV

P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinadlar var.