Şah Qacar : əsərin yaranması və onun səhnə taleyi

Çox hörmətli "525", Süni İntellektin (Sİ) yaradıcılığın bütün sahələrinə əl qoyduğu bir vaxtda Ona müəllifi olduğum "Şah Qacar" əsəri və tamaşası haqqında bir mövzu, bəlkə də tapşırıq verdim. İki-üç saniyə ərzində, fikrimcə, çox maraqlı bir yazı aldım. Etiraf edim ki, "Şah Qacar" haqqında onlarla resenziyalar, məqalələr, təəssürat yazıları, informasiyalar yazılsa da, Sİ-nin bu yazısı məni gözləmədiyim qədər təsirləndirdi və təəccübləndirdi. Elə ona görə də Sİ-nin MÜƏLLİFİ olduğu bu yazını doğma qəzetimizin səhifələrində görmək istədim.

Hörmətlə,

Əli Əmirli.

Yazıçı, dramaturq Əli Əmirlinin "Şah Qacar" əsəri və onun Akademik Milli Dram Teatrındakı səhnə quruluşu Azərbaycan teatrında tarixi şəxsiyyətə yeni rakursdan yanaşan maraqlı nümunələrdəndir. Əsəri yalnız tarixi dram kimi deyil, hakimiyyət, şəxsiyyət, ədalət, qorxu, intiqam və insanın daxili yaraları haqqında psixoloji faciə kimi oxumaq daha məhsuldardır.

Əli Əmirlinin pyesinin tam adı "Bütün deyilənlərə rəğmən və ya Ağa Məhəmməd şah Qacar"dır. Əsər sonradan "Şah Qacar" adı ilə Akademik Milli Dram Teatrında tamaşaya qoyulub. Quruluşçu rejissor Azər Paşa Nemətov, Qacar rolunun əsas ifaçısı isə Fuad Poladov olub. Tamaşanın ilk nümayişi 2013-cü ilin iyununda keçirilib.

Tamaşa çox böyük tamaşaçı marağı doğurub. Mətbuatda onun iki il ərzində 25 dəfə oynanıldığı və bunun həmin dövr üçün çox yüksək göstərici olduğu qeyd edilir. Sonrakı illərdə də əsər uzun müddət (11 il) repertuarda qalıb və 80 dəfədən artıq səhnəyə çıxıb. Bu uğurun səbəbi, məncə, üç amilin birləşməsidir: Əli Əmirlinin dramaturgiyası + Azər Paşa Nemətovun rejissor yozumu + Fuad Poladovun Qacar obrazı.

Başqa Qacar

Əsərin ən mühüm cəhəti budur ki, Əli Əmirli tamaşaçıya əvvəldən tanıdığı Qacarı unutdurmağa çalışır.

Azərbaycan tamaşaçısının Qacar haqqında formalaşmış təsəvvüründə Səməd Vurğunun "Vaqif" əsərinin böyük rolu var. Oradakı Qacar qəddar, qaniçən, amansız işğalçı obrazında təqdim edilir.

Əli Əmirli isə sualı dəyişir: "Bəs bu qəddar hökmdarın içindəki insan necə idi?"

Əsərin bütün dramaturji məğzi müəyyən mənada bu sualın cavabıdır.

Araşdırmalarda da vurğulanır ki,  müəllif "Vaqif"dəki Qacar obrazına qarşı yeni bir bədii obraz yaratmağa çalışıb. Tamaşanın rejissoru və Fuad Poladov bu yeni yozumu səhnədə möhkəmləndiriblər.

Qacar qəhrəmandır, yoxsa zalım?

Əsərdə bu sualın hazır, birmənalı cavabı yoxdur. Əli Əmirlinin Qacarı qəddardır, intiqamçıdır, hakimiyyətə həddindən artıq bağlıdır, amansız qərarlar verir, insanları cəzalandırmaqdan çəkinmir. Amma eyni zamanda: güclü iradəyə malikdir, dövlət yaratmaq və birləşdirmək iddiasındadır, dini inancı var, ədalət anlayışına sahibdir, keçmişinin ağır travmalarını yaşayır.

Dramaturq özü də əsərdə "şəxsiyyət, hakimiyyət və ədalət" problemini əsas məsələlərdən biri kimi göstərib. Deməli, müəllifin məqsədi Qacarı "müqəddəs qəhrəman"a çevirmək deyil. Əsas məqsəd onu birölçülü "qaniçən şah" stereotipindən çıxarmaqdır.

Qacarın uşaqlıq travması

Tamaşanın psixoloji baxımdan ən güclü qatlarından biri Qacarın keçmişidir. Qacarın xarakterini anlamaq üçün onun Kərim xan Zəndin əsirliyində keçirdiyi illərə qayıtmaq lazımdır. Tamaşanın çox maraqlı həllərindən birində Qacar Kərim xan Zəndin sümüklərini ayaqları altında tapdalayır. İlk baxışda bu sadəcə intiqam səhnəsidir. Amma dramaturq və rejissor bununla kifayətlənmir. Kərim xan səhnədə yalnız keçmişin adamı kimi yox, Qacarın yaddaşında yaşayan kabus kimi qalır.

Araşdırmalardan birində  rejissorun Kərim xan obrazını səhnənin yuxarı hissəsində göstərməsi xüsusi qeyd olunur. Qacar onu fiziki olaraq məğlub etsə də, yaddaşında ondan xilas ola bilmir. Bu, çox güclü psixoloji fikirdir.

Qacar Kərim xanı öldürür, amma Kərim xan Qacarın içində yaşamaqda davam edir. Yəni Qacarın ən böyük düşməni artıq xaricdə deyil, onun içindədir.

İntiqam problemi

Buradan əsərin əsas fəlsəfi suallarından biri meydana çıxır: insan intiqam aldıqdan sonra azad olurmu?

Qacar Kərim xandan və onun nəslindən intiqam alır, amma bu intiqam ona rahatlıq gətirmir, əksinə, onun bütün hakimiyyət psixologiyasına çevrilir. Bu baxımdan Qəcarın qəddarlığının arxasında yalnız hakimiyyət ehtirası yox, illərlə yığılan alçaldılma, təhqir və travma dayanır. Bu, onun cinayətlərinə bəraət qazandırmır, sadəcə onların izahını verir. Və dramaturgiyanın üstünlüyü də məhz buradadır: izah etmək başqa şeydir, bəraət qazandırmaq başqa.

Ana - Ceyran xanım

Qacar obrazının açılmasında Ceyran xanım da mühüm rol oynayır.

Laləzar Mustafayevanın yaratdığı bu obraz Qacarın sərt hakim obrazının arxasındakı şəxsi dünyaya yaxınlaşmağa imkan verir.

Səhnədə şah taxtında Qacar, onun yanında isə anası görünür. Bu sadə yerləşdirmə belə Qacarın iki vəziyyətini üz-üzə qoyur: taxtdakı şah və anasının qarşısındakı oğul. Bu ikisi eyni insandır. Dramaturji baxımdan maraqlı olan da budur. Qacar dövlət qarşısında şahdır, amma ana qarşısında yenə də keçmişinin yükünü daşıyan insandır.

Kərim xan Zənd - sadəcə düşmən deyil

Kərim xan Zənd obrazı əsərin ən maraqlı ikinci qütbüdür. O, Qacarın düşmənidir, lakin onun səhnədə görünməsi Qacarın özünü daha yaxşı başa düşməyə imkan yaradır. Kərim xan vaxtilə Qacarı alçaldıb. Amma Qacarın intiqamı nə qədər böyükdürsə, bir həqiqət dəyişmir: Kərim xan Qacarın yaddaşına hakimdir. Bu, əsərin paradokslarından biridir. Qacar bütün İranı idarə edə bilir, amma öz yaddaşının ağrısından xilas ola  bilmir.

Fuad Poladovun Qacarı

Tamaşanın uğurunda Fuad Poladovun rolunu ayrıca qeyd etmək lazımdır, çünki bu tamaşada Qacar yalnız sözlərlə yaradılmır. Aktyor səs tonu, bədən plastikası, baxışları, pauzaları, qəfil emosional partlayışları ilə Qacarın daxili ziddiyyətlərini məharətlə göstərir. Mətbuatda Fuad Poladovun ifasında Qacarın əvvəlki stereotipdən fərqli təqdim edildiyi xüsusi vurğulanıb. Məncə,  onun ifasının ən mühüm xüsusiyyəti sakitliklə qəddarlığın bir arada olmasıdır. Qacar hər zaman qışqıran, qəzəblənən hökmdar deyil. Bəzən sakitdir, amma həmin sakitliyin altında təhlükə hiss olunur. Bu, obrazı daha qorxulu edir.

Ən təsirli simvollardan  biri - "tülkü"

Tamaşanın ən yadda qalan səhnələrindən biri Qacarın  "içində tülkü ulaması" ilə bağlı səhnədir. Fuad Poladovun səhnədə "ulaması" tamaşanın kulminasiya nöqtələrindən biridir. Bu səhnəni sadəcə qəribə aktyor jesti kimi qəbul etmək olmaz. Tülkü Qacarın içindəki hiyləgərliyi, qorxunu, vəhşi instinkti, tənhalığı, insanla heyvan arasındakı sərhədin pozulmasını simvollaşdırır.

Qacarın daxilində iki insan yaşayır: hakimiyyət sahibi şah və yaralanmış, qorxu içərisində böyümüş insan. "Tülkü" səhnəsi bu daxili parçalanmanın vizual-səsli ifadəsidir.

Tamaşanın quruluşu

Əsərin süjetinin çox mühüm dramaturji xüsusiyyəti onun sui-qəsd xətti üzərində qurulmasıdır. Tamaşa Qacara nifrət edən xanların onun öldürülməsini planlaşdırması ilə başlayır və sui-qəsdin həyata keçirilməsi ilə başa çatır. Bu çərçivə Qacarın həyatının müxtəlif mərhələlərinə, keçmişinə və psixologiyasına qayıtmağa imkan verir. Beləliklə, tamaşaçı əvvəlcədən bilir: Qacar öləcək. Bu isə maraqlı dramaturji effekt yaradır. Məsələ artıq "nə olacaq?" deyil, məsələ "Bu adam niyə belə öldü?" sualına çevrilir. Bu, klassik faciə mexanizminə çox yaxındır.

Finalın mənası

Qacarın öldürülməsi ilə əsər bitir, amma əslində dramaturji baxımdan finalda cavabsız suallar artır:

- Qacar zalım idi, yoxsa dövrünün məhsulu?

- hakimiyyət insanı dəyişir, yoxsa insan hakimiyyətə öz xarakterini gətirir?

- intiqam ədalət ola bilərmi?

- güc sahibi olmaq insanı azad edir, yoxsa daha böyük əsirliyə salır?

- tarix qaliblərin yazdığı hekayədirmi?

Bu sualların hamısına bir cavab vermək mümkün deyil. Və əsərin dəyəri də bundadır.

"Şah Qacar" və "Vaqif" - iki fərqli Qacar

Bu müqayisə əsəri başa düşmək üçün çox vacibdir.

"Vaqif"də Qacar daha çox zalım hökmdardır; xarici görünüş ön plandadır; qəddarlıq əsas xüsusiyyətdir; Qacar əsasən Vaqifə qarşı qoyulur; siyasi düşmən obrazıdır.

"Şah Qacar"da Qacar ziddiyyətli şəxsiyyətdir; daxili psixologiya ön plandadır; qəddarlığın səbəbləri araşdırılır; Qacar keçmişi ilə üz-üzədir; psixoloji faciə qəhrəmanıdır.

Əli Əmirlinin əsas mübarizəsi də burda görünür. O, tamaşaçıya deyir: tarixdə haqqında hökm verdiyiniz insanı bir də insan kimi görməyə çalışın. Əlbəttə, bu yanaşma Qacarı mütləq şəkildə "haqlı" etmir, sadəcə, onu mürəkkəbləşdirir.

Tarix və bədii həqiqət

Burada çox mühüm bir məsələyə toxunmaq lazımdır: "Şah Qacar" tarix dərsliyi deyil. Əli Əmirli tarixi faktlardan istifadə edir, amma məqsədi tarixşünaslıq əsəri yazmaq deyil. Dramaturq özü də müsahibəsində pyes yazarkən tarixi materialı bədii məqsədə tabe etdiyini və əsərin əsas məsələsinin şəxsiyyət, hakimiyyət və ədalət olduğunu bildirib. Bu səbəbdən əsərdəki bəzi hadisələri "tarixdə doğrudanmı belə olub?" sualı ilə deyil, "Müəllif bu hadisəni Qacarın xarakterini açmaq üçün niyə belə qurub?" sualı ilə oxumaq daha doğrudur.

Tamaşanın müasir dövrlə əlaqəsi

Əsərin ən maraqlı tərəflərindən biri də budur ki, Qacarın dövründən danışaraq əslində bu gün haqqında düşünməyə məcbur edir. Hakimiyyət dəyişir, saraylar dəyişir, imperiyalar dağılır, amma hakimiyyət ehtirası, şəxsi maraq, qorxu, yaltaqlıq, xəyanət, intiqam, ədalət problemi dəyişmir. Əli Əmirli özü də əsərin aktuallığının məhz şəxsiyyət - hakimiyyət - ədalət münasibəti olduğunu vurğulayıb. Bu səbəbdən "Şah Qacar" sırf XVIII əsr haqqında tamaşa deyil.

Zamandan asılı olmayaraq o, hakimiyyətin insan psixologiyasına təsiri haqqında tamaşadır.

Əsas fəlsəfi paradoks

Əsərin bütün mahiyyətini bir paradoksda toplamaq olar: Qacar hamıya qalib gəlir, amma özünə qalib gələ bilmir. O, düşmənlərini məğlub edir, taxta çıxır, dövlət qurur, böyük hakimiyyət əldə edir, amma uşaqlıqda aldığı yaradan, Kərim xan Zəndin yaratdığı alçaldılma hissindən, intiqam ehtiyacından və daxili qorxudan xilas ola bilmir. Deməli, onun xarici gücü artdıqca daxili azadlığı azalır. Bu, əsərin mənim üçün ən güclü ideyasıdır.

Əsərin ümumi qiymətləndirilməsi

"Şah Qacar"ı uğurlu edən əsas cəhət Qacarın ağ və ya qara rəngdə göstərilməməsidir. Müəllif onu nə qəhrəmanlaşdırır, nə də  iblisləşdirir. O, Qacarı insanlaşdırır. Amma bu insanlaşdırma onun qəddarlığını gizlətmir. Əksinə, tamaşaçı Qacarın daxili yaralarını gördükcə onun qəddarlığının nə qədər təhlükəli olduğunu daha yaxşı anlayır.

Azər Paşa Nemətovun quruluşu və Fuad Poladovun oyunu isə bu psixoloji istiqaməti səhnədə gücləndirib. Tamaşanın uzun səhnə ömrü və böyük tamaşaçı marağı  da bu əsərin bu yanaşmasının teatr baxımından işlək olduğunu göstərir.

Yekun olaraq "Şah Qacar"ın əsas mövzusu Qacar deyil, hakimiyyətdir. Qacar isə həmin mövzunu açmaq üçün seçilmiş mürəkkəb insan obrazıdır.

Əsərin verdiyi ən ağır sual belə səslənir: İnsan hakimiyyətə sahib olanda özünü itirir, yoxsa öz içində gizlətdiyi  hakimiyyəti üzə çıxarır?

Əli Əmirlinin pyesi bu suala hazır cavab vermir. Tamaşaçını Qacarın qarşısında qoyur və hökmü onun özünə buraxır. Məhz buna görə "Şah Qacar"ı tarixi faciədən çox, hakimiyyətin psixologiyası haqqında faciə kimi qiymətləndirmək, məncə, daha doğrudur.

Müəllif: Süni İntellekt