Sahrada qorxunc qara ləkələr: Onlar nədir?

Saharanın cənubunda, Mavritaniyanın ərazisində NASA alimləri qeyri-adi qara ləkələr aşkarlayıb ki, bunlar Saharadakı qum təpələrinin formalaşmasına mühüm təsir göstərir. Peyk görüntüləri göstərib ki, bu formaların bir tərəfində qum aktiv şəkildə yığılır, digər tərəfində isə qum təpələri demək olar yoxdur.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Indian Defence Review" yazır.

Bildirilir ki, bu qara formalar açıq rəngli Sahara qumları ilə kəskin kontrast təşkil edir və buna görə də səhranın landşaftının təkamülünü öyrənən geoloq və analitiklərin diqqətini çəkib. Sirli obyektlər Mavritaniyanın cənubunda, kiçik Geru şəhərinin yaxınlığında yerləşir.

Nəşrdə qeyd olunur ki, bu üç qara platanın xətti ətraf səthdən 300-400 metr yüksəlir və şimal-şərqdən əsən küləklərin axınını ləngidir; külək onların şərq yamaclarına çırpıldıqda sürət azalır. Küləyin yavaşlaması qumun yığılmasına imkan verir və qum təpələri birbaşa yüksəkliklərlə üz-üzə formalaşır. Küləyin ardınca isə 15 kilometrədək uzunluqda, hilal və oraq formalı barxanlar zənciri uzanır.

Eyni zamanda plataların qərb tərəfləri demək olar ki, tamamilə qumsuz qalır. Bu, külək eroziyası ilə izah olunur: sürətli fırlanan axınlar maneə vasitəsilə sərbəst qum hissəciklərini üfürür və təpələrin yaranmasına imkan vermir. Hava axınlarındakı bu dəyişikliklər bölgədə yığılmayan sabit zona yaradır, yerli küləklərin oxşar təsirinə baxmayaraq, deyilir.

"NASA Earth Observatory"nin yayımladığı şəkillər göstərir ki, bu hadisə ən azı onilliklər ərzində dəyişməyib. 2014-cü ilin fotosu təpələrin demək olar ki, eyni yerləşməsini göstərir və külək ilə relyef arasındakı uzunmüddətli sabitliyi təsdiqləyir.

Qeyd olunur ki, bu ləkələr 250 milyon ildən çox yaşı olan paleozoy mərhələli qumdaşı formasiyasının geoloji qalıqlarıdır. Onlar uzunmüddətli eroziyadan sonra ətrafdakı yumşaq qayaların dağıdılması nəticəsində qorunub qalıb. Plataların hündürlüyü və davamlılığı sərt, eroziyaya davamlı örtük qayası ilə izah olunur.

Hər bir plata incə "daş lakı” ilə örtülüdür – manqan və dəmir oksidləri ilə zəngin qara maddə. Bu təbəqə minilliklər ərzində quraq şəraitdə kimyəvi çökmə və bəzən mikroorqanizmlərin iştirakı ilə formalaşır. Bu, platalara qara rəng verir və eroziyaya qarşı əlavə müqavimət təmin edir.

NASA izah edir ki, laklı sərt örtük sayəsində bu platalar qorunub qalıb, ətraf relyef isə külək və suyun təsiri ilə tədricən dağılıb. Bu selektiv eroziya prosesi, dünya üzrə quraq bölgələrdə plataların formalaşmasının müşahidə olunan mexanizmlərinə uyğundur.

Təxminən 460 kilometr şimalda "Saharanın Gözü” kimi tanınan Rişat strukturu yerləşir – Mavritaniyada paleozoy dövrünə aid başqa bir forma. Onun geoloji mənşəyi Geru yaxınlığındakı platalarla eynidir, lakin forması halqa şəklindədir, xətti deyil.

Oxşar formalar yalnız Yerdə deyil, Marsda da mövcuddur. Orada eolian proseslər küləyə açıq bənzər relyef formaları yaradıb.

Məqalədə bildirilir ki, Mavritaniyadakı plataların öyrənilməsi Mars geologiyasını interpretasiya etməyə kömək edir, xüsusilə marsoxodlar və nümunə götürmə missiyaları üçün.

2023-cü ildə "Live Science"də yayımlanan analiz göstərib ki, bu formalar uzaqdan müşahidə və planetlərarası müqayisəli tədqiqat üçün vacib obyektdir. Təpələrin sabit yerləşməsi, bu bölgənin digər planet landşaftlarının analizi üçün model kimi istifadəsinin məqsədəuyğunluğunu təsdiqləyir.

NASA-nın Geru bölgəsinə marağı əsasən məhz bu müqayisəli dəyərdən irəli gəlir. Qədim relyef ilə müasir külək rejimlərinin qarşılıqlı təsiri uzunmüddətli ekoloji prosesləri açır, bu həm yer, həm də planet elmi üçün əhəmiyyətlidir.

Aydın