ŞİDDƏTLİ YAĞIŞLAR GƏLİR... Alimlərdən təhlükəli xəbərdarlıq

Atmosferdə su buxarı rekord həddə çatıb

Qlobal temperaturun yüksəlməsi Yer atmosferindəki su buxarının miqdarını da artırır. Alimlərin fikrincə, atmosferdə rütubətin çoxalması yalnız daha isti hava ilə nəticələnmir, eyni zamanda leysan yağışları, güclü fırtınalar, tropik siklonlar və istilik dalğaları ilə bağlı riskləri də yüksəldə bilər.

“AzPolitika” xəbər verir ki, Avropa İqlim Dəyişikliyi Xidmətinin (Copernicus Climate Change Service – C3S) məlumatlarına əsasən, atmosferdə su buxarının miqdarı rekord səviyyələrə yüksəlib. Copernicus-un məlumatları Yer sistemində temperaturla yanaşı, atmosferin rütubət və digər hidrometeoroloji göstəricilərində də nəzərəçarpacaq dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir.

Atmosferdəki su buxarının artmasının əsas fiziki səbəbi temperaturun yüksəlməsidir. Daha isti hava daha çox su buxarı saxlaya bilir. İqlimşünaslıqda geniş istifadə olunan təxminə görə, temperatur hər 1 dərəcə Selsi yüksəldikdə atmosferin saxlaya bildiyi su buxarının miqdarı təxminən 7 faiz artır.

Bu isə iqlim sistemində bir növ zəncirvari proses yaradır: temperatur yüksəldikcə atmosfer daha çox nəm toplayır, həmin nəmlik kondensasiya zamanı istilik buraxır və bu əlavə enerji güclü hava hadisələrinin inkişafını sürətləndirə bilir.

Güclü yağış və fırtına riski artır

Atmosferdə su buxarının çoxalmasının ən mühüm nəticələrindən biri güclü yağıntıların intensivliyinin artmasıdır. Çünki atmosferdə daha çox nəm olduqda, uyğun meteoroloji şərait yarandığı zaman daha böyük həcmdə su qısa müddət ərzində yağıntı şəklində yer səthinə düşə bilər.

Copernicus da atmosferdə su buxarının səviyyəsinin yüksəlməsinin güclü yağış hadisələrinin daha intensiv olmasına şərait yaratdığını bildirir.

Bu proses xüsusilə tropik siklonlar baxımından əhəmiyyətlidir. Okean səthinin isti olması daha çox buxarlanma yaradır, atmosferə daxil olan əlavə su buxarı isə siklonların enerji mənbələrindən birinə çevrilir. Nəticədə bəzi fırtınaların daha güclü olması və daha çox yağıntı gətirməsi üçün əlverişli şərait yarana bilər.

İsti gecələr də təhlükəni artırır

Atmosferdə rütubətin artması yalnız yağış və fırtına riskini yüksəltmir. Yüksək rütubət istilik dalğalarının insanlara təsirini də ağırlaşdıra bilər.

Hava rütubətli olduqda insan orqanizminin tərləmə yolu ilə özünü soyutması çətinləşir. Bundan başqa, isti və rütubətli gecələrdə havanın temperaturunun kifayət qədər aşağı düşməməsi bədənin gün ərzində topladığı istilik yükündən qurtulmasını çətinləşdirir.

Bu baxımdan, temperaturun yüksəlməsi ilə yanaşı, rütubət göstəricilərinin də iqlim risklərinin qiymətləndirilməsində nəzərə alınması getdikcə daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

2026-cı il də rekordlarla yadda qalır

Atmosferdə su buxarının artması qlobal istiləşmənin digər göstəricilərindən ayrı proses deyil. Copernicus-un son məlumatlarına görə, 2026-cı ilin avqustu qlobal miqyasda ən isti avqust olub və bütün təqvim ayları arasında da ən isti ay kimi qeydə alınan rekord göstəricilərdən birinə çatıb. Avqustda qlobal orta səth temperaturu 16,96 dərəcə Selsi təşkil edib və sənayeqabağı dövrlə müqayisədə temperatur 1,65 dərəcə yüksək olub.

Həmin ayda 60° cənub və 60° şimal enlikləri arasındakı okeanlarda orta səth temperaturu da avqust ayı üçün rekord həddə – 21,07 dərəcəyə çatıb. Sakit okeanın tropik hissəsində isə El-Nino şəraiti güclənməkdə davam edib.

Bu göstəricilər atmosfer, okean və quru səthlərində baş verən dəyişikliklərin bir-birindən ayrı olmadığını göstərir. Okeanların isinməsi daha çox buxarlanma yarada, atmosferin isinməsi isə daha çox su buxarının saxlanmasına imkan verə bilər.

İstixana qazlarının rolu

Mütəxəssislər atmosferdə su buxarının rekord səviyyəyə çatmasını birbaşa yalnız su buxarı ilə izah etmirlər. Burada əsas amillərdən biri insan fəaliyyəti nəticəsində atmosferdə istixana qazlarının – xüsusilə karbon qazı və metanın – konsentrasiyasının artmasıdır.

İstixana qazlarının çoxalması Yer səthinin və atmosferin uzunmüddətli istiləşməsinə səbəb olur. Daha isti atmosfer isə daha çox su buxarı saxlaya bilir. Su buxarının özü də güclü istixana qazı olduğundan, burada müsbət geribildirim mexanizmi yaranır: temperatur yüksəlir, atmosfer daha çox su buxarı saxlayır, bu isə istiləşməni əlavə olaraq gücləndirir.

Bununla yanaşı, ayrı-ayrı illərdə təbii iqlim hadisələri də prosesi gücləndirə bilər. Məsələn, El-Nino okean və atmosfer sistemində qlobal temperatur və yağıntı rejiminə təsir edən mühüm təbii amillərdən biridir. Copernicus 2026-cı ilin avqustunda Sakit okeanın tropik hissəsində güclənən El-Nino şəraitini də rekord okean temperaturu ilə əlaqələndirir.

Beləliklə, atmosferdə su buxarının rekord səviyyələrə yüksəlməsi təkcə meteoroloji göstərici deyil. Bu, qlobal iqlim sistemində temperatur, okeanların istiləşməsi, rütubət və ekstremal hava hadisələri arasında əlaqələrin getdikcə daha aydın göründüyünü göstərən mühüm göstəricilərdən biridir.

Elman İsmayıllı

"AzPolitika.info"