Strateji ada, qlobal rəqabət: ABŞ Qrenlandiyanı ilhaq edə bilər? ŞƏRH

ABŞ-ın Qrenlandiyanı ilhaq etmə ehtimalı ilə bağlı müzakirələr son günlər beynəlxalq gündəmdə yenidən canlanıb. Arktikada yerləşən və Danimarkanın muxtar ərazisi olan Qrenlandiya həm zəngin təbii ehtiyatları, həm də strateji coğrafi mövqeyi ilə böyük güclərin diqqət mərkəzindədir.

ABŞ üçün bu ada Arktikada hərbi və siyasi təsir imkanlarını genişləndirmək, Rusiyanın bölgədə artan fəallığını balanslamaq və gələcəkdə böyük iqtisadi dəyərə çevrilə biləcək nadir torpaq elementlərinə çıxış əldə etmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Lakin belə bir addım Vaşinqtonu bir sıra ölkələrlə ciddi qarşıdurma riski ilə üz-üzə qoya bilər. İlk növbədə, Qrenlandiyanın rəsmi sahibi olan Danimarka ilə münasibətlər kəskin şəkildə pisləşə, məsələ NATO və Avropa İttifaqı daxilində dərin siyasi böhrana çevrilə bilər. Eyni zamanda, Arktikanı strateji təhlükəsizlik zonası hesab edən Rusiya və bölgədə iqtisadi mövcudluğunu artırmağa çalışan Çin də ABŞ-ın bu cür addımını öz maraqlarına təhdid kimi qiymətləndirə bilər. Bu baxımdan Qrenlandiya ətrafında mümkün gərginlik təkcə bir ərazi mübahisəsi deyil, qlobal güclər arasında yeni geosiyasi rəqabətin göstəricisi kimi dəyərləndirilir.

Maraqlıdır, görəsən ABŞ Qrenlandiyanı həqiqətən ilhaq edə bilər? Bəs bu addım onu bölgədə əsas faktora çevirəcək? Turkustan.az olaraq mövzu ilə bağlı bu suallarımızı politoloq Oqtay Qasımova ünvanladıq.

Oqtay Qasımov

Amerika Birləşmiş Ştatlarının Qrenlandiyaya marağı yeni deyil. Bu maraq təxminən yüz əlli il əvvələ gedib çıxır. ABŞ Qrenlandiyanı ilk növbədə öz milli təhlükəsizliyi baxımından strateji əhəmiyyətə malik bir ərazi kimi qiymətləndirməyə başlayıb. Adanın geostrateji mövqeyi, əhəmiyyəti və zəngin təbii sərvətləri Vaşinqtonun diqqətini daim cəlb edib. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Danimarka ilə imzalanan razılaşmalar çərçivəsində ABŞ Qrenlandiyada hərbi bazalar yaradıb və bu mövcudluq bu günə qədər davam edir.

Hazırda Amerika Birləşmiş Ştatları Qrenlandiyanı təhlükəsizlik və strateji nəzarət baxımından öz təsir dairəsində saxlamaq və bu mövqeyini daha da gücləndirmək niyyətindədir. ABŞ-nin Qrenlandiyaya baxışının üç əsas səbəbi var. Birinci səbəb adanın ABŞ-nin milli təhlükəsizliyi üçün oynadığı roldur. Qrenlandiya Arktikaya yaxınlığına görə Amerikanın müdafiə və erkən xəbərdarlıq sistemlərində mühüm yer tutur. İkinci səbəb Qrenlandiyanın zəngin təbii ehtiyatlarıdır.

Buraya nadir torpaq elementləri, strateji minerallar və digər qiymətli yeraltı sərvətlər daxildir. Bu resursların Qrenlandiyada hasil edilməsi həm ABŞ-nin, həm də Qərb ölkələrinin Çindən bu cür xammal asılılığını ciddi şəkildə azalda bilər. Üçüncü səbəb isə qlobal istiləşmə nəticəsində Arktika buzlaqlarının tədricən əriməsi və Qrenlandiyanın gələcəkdə mühüm dəniz nəqliyyat dəhlizinə çevrilmə potensialıdır.

Bu amil qlobal ticarət və geosiyasi balans baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu səbəblərə görə Donald Tramp Qrenlandiya məsələsində israrlı mövqe sərgiləyib. Avropa ölkələri bu yanaşmaya qarşı açıq etiraz nümayiş etdirirlər. Tramp administrasiyası isə cavab olaraq Avropadan idxal edilən mallara əvvəlcə 10 faiz, daha sonra isə 25 faizə qədər gömrük rüsumları tətbiq edə biləcəyini bəyan edib. Amerika cəmiyyətində və siyasi dairələrdə bu məsələ ilə bağlı vahid mövqe yoxdur.

Təkcə müxalifət partiyalarında deyil, Trampın öz partiyası daxilində də bu təşəbbüsə qarşı çıxanlar az deyil. Buna baxmayaraq, ABŞ prezidentinin bu mövzudan tamamilə geri çəkiləcəyi ehtimalı zəif görünür. Böyük ehtimalla ABŞ Qrenlandiyanı birbaşa ilhaq etməyəcək. Lakin adanın idarə olunmasında söz sahibi olmaq, nəzarət mexanizmlərində iştirak etmək və xüsusilə nadir mineralların istismarı sahəsində ciddi imtiyazlar əldə etməyə çalışacaq.

Bu cür güzəştlər müqabilində ilhaq ideyasından imtina edilə bilər. Qrenlandiyanın birbaşa ilhaqı mövcud qlobal təhlükəsizlik sistemi üçün ciddi risklər yarada, həmçinin ABŞ ilə Avropa arasında münasibətlərin kəskin şəkildə gərginləşməsinə səbəb ola bilər. Avropanın öz təhlükəsizliyi, Rusiyadan qaynaqlanan risklər və NATO çərçivəsində mövcud balanslar nəzərə alındıqda, belə bir ssenari heç bir tərəfin maraqlarına uyğun deyil. Yaxın dövrdə bu məsələnin Davos İqtisadi Forumu kimi beynəlxalq platformalarda və ABŞ–Avropa danışıqları çərçivəsində müzakirə ediləcəyi gözlənilir.

Mümkün kompromis variantlarından biri ABŞ-nin Avropanın təhlükəsizliyinə təminat verməyə davam etməsi qarşılığında Qrenlandiyada xüsusi iqtisadi və strateji imtiyazlar əldə etməsidir. Bu halda ilhaq məsələsi ən azı müvəqqəti olaraq gündəmdən çıxarıla bilər. Lakin aydındır ki, dünya yeni bir geosiyasi düzənə doğru irəliləyir və bu yeni dünya nizamında Qrenlandiyanın rolu getdikcə daha da əhəmiyyətli olacaq.

Bu səbəbdən Qrenlandiya məsələsi uzun müddət ABŞ ilə Avropa arasında danışıqların, maraqların toqquşmasının və geosiyasi rəqabətin əsas mövzularından biri olaraq qalacaq.

Aytən Yaşar/ Turkustan.az