Subasma təhlükəsi: Əkin sahələri necə “boğulur”? ARAŞDIRMA

Yağış suları kənd təsərrüfatında paradoksal rol oynayır: bir tərəfdən torpağın həyat mənbəyidir, digər tərəfdən isə düzgün idarə olunmadıqda onun ən böyük düşməninə çevrilə bilər. Atmosfer yağıntıları torpağın rütubət balansını tənzimləyir, bitkilərin qidalanmasına şərait yaradır və bioloji prosesləri aktivləşdirir. Lakin eyni yağış, xüsusilə intensiv və nəzarətsiz olduqda, torpağın münbit qatını yuyaraq eroziyaya, subasmaya və nəticədə məhsuldarlığın azalmasına səbəb olur.

Bu səbəbdən əsas məsələ “yağış yaxşıdır, yoxsa pisdir?” deyil – onun idarə olunması və torpaqla qarşılıqlı təsirinin necə təşkil edilməsidir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Yağış sularının torpaq münbitliyinə müsbət təsiri

Normal və balanslı yağıntılar torpaq üçün həyati əhəmiyyət daşıyır:

-Torpağın rütubətini təmin edir və bitkilərin su ehtiyacını ödəyir

-Qida maddələrinin (azot, fosfor və s.) torpaq qatında hərəkətini və mənimsənilməsini asanlaşdırır

-Torpaqda mikroorqanizmlərin fəaliyyətini aktivləşdirir

-Bitki köklərinin inkişafını sürətləndirir

Əgər yağış yavaş və davamlı şəkildə yağırsa və torpaq yaxşı strukturlaşdırılıbsa, su torpağa hopur və münbitliyi artırır. Hətta bəzi aqrotexniki üsullar (məsələn, kələ-kötür şum) yağış suyunun torpaqda daha yaxşı saxlanmasına xidmət edir .

Mənfi tərəf: Eroziya və münbitliyin itməsi

Problem yağışın intensivliyi artdıqda başlayır. Güclü leysanlar torpağın üst qatını yuyaraq aparır. Bu proses su eroziyası adlanır.

-Yağış suları səthi axın yaradaraq torpağın münbit üst qatını yuyur

-Humus (qara torpaq maddəsi) azalır, mikrobioloji proseslər zəifləyir

-Torpaq strukturu pozulur və məhsuldarlıq aşağı düşür

-Sahələr parçalanır və bəzən tam yararsız hala düşür

Xüsusilə yamaclarda və bitki örtüyü zəif olan ərazilərdə bu proses daha sürətli gedir. Güclü yağış zamanı su torpağa hopmur, səthlə axaraq eroziyanı gücləndirir .

Subasma və həddindən artıq rütubətin təsiri

Yağışın digər təhlükəli tərəfi subasma (daşqın) və həddindən artıq rütubətdir. Bu halda:

-Torpaqda oksigen çatışmazlığı yaranır (köklər “boğulur”)

-Bitkilərin kök sistemi çürüyür

-Torpaqda qida maddələri yuyularaq itir

-Xəstəliklər və göbələk infeksiyaları artır

-Əkin gecikir və ya tam məhv olur

Nəticədə məhsul itkisi kəskin şəkildə artır.

Problemin qarşısını almaq üçün aqrotexniki tədbirlər

Yağışın mənfi təsirlərini minimuma endirmək üçün tədbirlər kompleks şəkildə həyata keçirilməlidir. Elmi yanaşmada bu tədbirlər aqrotexniki, meliorativ və hidrotexniki olaraq bölünür .

1. Aqrotexniki tədbirlər

Kontur şumlama (yamac boyunca deyil, eninə şumlama) – suyun sürətlə axmasının qarşısını alır Bitki örtüyünün qorunması – torpağı yuyulmadan qoruyur Siderat bitkilər və örtük bitkilər – torpağın strukturunu yaxşılaşdırır Mulçalama – torpaq səthini qoruyur və suyun buxarlanmasını azaldır

2. Meliorativ tədbirlər

Drenaj sistemlərinin qurulması (artıq suyun sahədən çıxarılması) Şoranlaşmanın və suyun yığılmasının qarşısının alınması Torpağın strukturunun yaxşılaşdırılması

3. Hidrotexniki tədbirlər

Teraslama (yamaclarda pilləli sahələr) Suötürücü kanallar və kollektorlar Sel və daşqın sularının idarə olunması

Yağış suları torpaq üçün nə tam müsbət, nə də tam mənfi amildir. Onun təsiri miqdardan, intensivlikdən və torpaq idarəçiliyindən asılıdır.

Normal yağış → münbitlik artır Güclü və nəzarətsiz yağış → eroziya və məhsul itkisi

Əsas həll yolu isə təbiəti dəyişmək deyil, torpaqdan düzgün istifadə etmək və aqrotexniki tədbirləri sistemli şəkildə tətbiq etməkdir.

Ayşən Vəli