Tarixin ən məşhur saxta xəbərləri

Sosial şəbəkələr və süni intellekt texnologiyalarının inkişafı saxta xəbərlərin daha sürətlə yayılmasına şərait yaratsa da, dezinformasiya yeni anlayış deyil.

Tarix boyu müxtəlif məqsədlərlə yayılan yalan məlumatlar və şayiələr milyonlarla insanı yanıltmış, bəzən isə cəmiyyətin gedişatına təsir edən hadisələrə səbəb olub. Bu gün "fake news” adlandırılan fenomenin kökləri əsrlər əvvələ gedib çıxır və tarixdə geniş rezonans doğuran bir sıra saxta xəbərlər bunun bariz nümunəsidir.

AZXEBER.COM tarixdə yayılmış ən məşhur saxta xəbərləri təqdim edir:

"Böyük Ay Aldatmacası” (The Great Moon Hoax) – 1835

1835-ci ildə ABŞ-də nəşr olunan The Sun qəzeti məşhur astronom Con Herşelin Ayda həyat aşkar etdiyini yazdı. Yazılarda qanadlı insanlar, nəhəng yarasalar və qəribə heyvanlardan bəhs edilirdi.

Xəbərlər tamamilə uydurma olsa da, minlərlə insan buna inandı və qəzetin tirajı rekord həddə çatdı. Sonradan məlum oldu ki, məqsəd oxucu sayını artırmaq olub.

"Mars kanalları” – XIX əsrin sonları

XIX əsrin sonlarında bəzi astronomlar Mars planetində süni kanallar gördüklərini iddia etdilər. Bu fikir uzun illər ərzində Marsda ağıllı həyatın mövcudluğu barədə fərziyyələrin yayılmasına səbəb oldu.

Daha güclü teleskoplar və kosmik missiyalar həmin "kanalların” optik illüziya olduğunu ortaya qoydu.

Piltdaun adamı – 1912

1912-ci ildə İngiltərədə "itkin halqa” olduğu iddia edilən qədim insan qalıqları tapıldığı elan edildi. Onilliklər ərzində bu tapıntı elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul edildi.

Yalnız 1953-cü ildə müasir analizlər göstərdi ki, qalıqlar insan kəlləsi ilə oranqutan çənəsinin süni şəkildə birləşdirilməsindən ibarət olub.

"Titanik batmır” düşüncəsi – 1912

1912-ci ildə RMS Titanic haqqında "batması mümkün olmayan gəmi” ifadəsi geniş yayılmışdı. Şirkətin bunu rəsmi reklam şüarı kimi işlədib-işlətmədiyi mübahisəli olsa da, gəminin təhlükəsizliyi barədə həddindən artıq nikbin təsəvvür formalaşmışdı.

İlk səfərində baş verən faciə bu inamın yanlış olduğunu göstərdi.

Cottingley pəriləri – 1917

1917-ci ildə İngiltərədə iki qızın çəkdiyi və guya pəriləri əks etdirən fotolar böyük səs-küy yaratdı. Hətta yazıçı Artur Konan Doyl da onların həqiqiliyinə inanmışdı.

Onilliklər sonra fotoların kartondan hazırlanmış fiqurlarla səhnələşdirildiyi etiraf edildi.

"Dünyalar müharibəsi” radio yayımı – 1938

1938-ci ildə rejissor Orson Uells Herbert Corc Uellsin "Dünyalar müharibəsi” romanını radio tamaşası kimi təqdim etdi. Veriliş xəbər formatında hazırlandığı üçün bəzi dinləyicilər ABŞ-nin həqiqətən yadplanetlilərin hücumuna məruz qaldığını düşündülər.

Sonrakı araşdırmalar göstərdi ki, panikanın miqyası sonradan bir qədər şişirdilsə də, hadisə media tarixinin ən məşhur dezinformasiya nümunələrindən biri hesab olunur.

"Spagetti ağacları” – 1957

1957-ci ildə BBC 1 aprel zarafatı olaraq İsveçrədə ağaclarda spagetti yetişdirildiyini göstərən reportaj yayımladı. Minlərlə tamaşaçı bunun doğru olduğuna inanaraq spagetti ağacının necə yetişdirildiyini soruşdu.

Şahanə Ziyad