Tehran çökür: İran yeni paytaxt axtarışındadır

Tehran İranın paytaxtı və ən böyük şəhərlərindən biri olmaqla Yaxın Şərqin də ən sıx məskunlaşmış şəhərlərindən biridir. Hazırda Tehran əhalisinin sayı İran administrasiyasının paytaxtın köçürülməsi barədə düşünməsinə əsas verir. Gündəlik trafik sıxlığının orta hesabla 60-70 faiz arasında olduğu Tehranda planlaşdırılmamış artım infrastruktur, şəhər idarəçiliyi və ətraf mühit baxımından ciddi problemlər yaradır. Daha önəmlisi odur ki, İranın paytaxtı mütəmadi olaraq çökür. İran Milli Kartoqrafiya Mərkəzinin apardığı araşdırmalara görə, İranda torpaqların orta çökməsi qlobal orta göstəricidən 5 dəfə çoxdur. Səlahiyyətlilər bildirirlər ki, dünyada orta illik torpaq çökməsi təqribən 3 santimetr, İranda isə orta torpaq çökməsi təxminən 15 santimetrdir. Araşdırmalar göstərir ki, bəzi bölgələrdə yeraltı su ehtiyatları sürətlə azalır. Geoloqlar vəziyyətin çıxılmaz həddə olduğunu bildirirlər. İranın rəsmi xəbər agentliyi İRNA-da yer alan xəbərə görə, ölkədəki 609 düzənlikdən 400-də çökmə müşahidə olunur. Bu vəziyyətin yaranmasına səbəb yeraltı sərvətlərin nəzarətsiz və intensiv istifadəsidir. Baş verən çökmələr yollara və nəqliyyat şəbəkələrinə, infrastruktura, kanalizasiya sistemlərinə, binalara və bünövrələrə təsir etməklə yanaşı, struktur zədələnməsi və yüksək təmir xərcləri şəklində əhəmiyyətli iqtisadi itkilərə səbəb olur. Bu, milyonlarla dollar əlavə xərclərə səbəb olur. Amerika Geofizika Birliyi tərəfindən aparılan araşdırmalar da müəyyən edib ki, Tehrana da təsir edən çökmə probleminin ən mühüm səbəbi qrunt sularından həddindən artıq istifadədir. İranda torpaqların çökməsinin əsas səbəbinin 90 faizdən çoxunu kənd təsərrüfatı sektorunun çəkdiyi qrunt sularından hədsiz dərəcədə istifadə etməsi, iqlim dəyişikliyi və əhalinin sıxlığı ilə vəziyyətin daha da pisləşdiyi bildirilib. Zəlzələ riski və yüksək əhali səbəbindən hava çirkliliyi və su qıtlığı kimi ciddi problemlər yaşayan Tehran bəzi bölgələrdə ildə 25 santimetrə qədər çökmə müşahidə edib ki, bu da şəhərin müxtəlif ərazilərində ciddi problemlər yaradır. Tehranın İran paytaxtının köçürülməsi istiqamətində əvvəllər dəfələrlə edilən cəhdlərin Prezident Məsud Pezeşkianın dönəmində yenidən gündəmə gəlməsinə səbəb olan mövcud problemlər. Tehranın paytaxt olmasının dözülməz bir vəziyyət olduğunu deyən Pezeşkian, "Ölkənin paytaxtı Tehran həll olunmamış problemlərlə üzləşib. Nə etsək də, vaxt itiririk. Ona görə də ölkənin iqtisadi və siyasi mərkəzini cənuba və dənizə yaxın bir yerə köçürməkdən başqa çarəmiz yoxdur" dedi. İran rəsmilərinin uzun müddətdir ki, yeni paytaxtla bağlı müzakirələrdə təklif etdiyi alternativ region Bəsrə sahilləri və Oman körfəzidir. İranın sahil zolağında yaşayış məntəqələrinin az olması və bu bölgələrin İranın neft və təbii qaz ehtiyatlarına yaxın olması faktı bu regionda yeni paytaxtın salınacağı təqdirdə iqtisadi cəhətdən canlı olmasını təmin edə bilər. Bu alternativ həyata keçirilərsə, İranın yeni paytaxtı həm də ticarət mərkəzi ola bilər və dəniz nəqliyyatında mühüm mərkəzə çevrilə bilər. İran rəsmiləri bu dəyişikliklə İranın enerji sektorundakı gücündən daha səmərəli istifadə etməyi hədəfləyirlər.