Tramp Bakıya getməli və Əliyevlə... Dorandan mühüm

ABŞ-ın aviadaşıyıcı zərbə qrupunun bu həftə sonu Yaxın Şərqə gəlməsi ilə əlaqədar Prezident Donald Tramp tezliklə İrana dair qərar verməli olacaq. Amma əvvəlcə o, bu sualı aydınlaşdırmalıdır: İran çoxmillətli bir ölkədir, yoxsa fars hakimiyyəti altında olan bir imperiyadır? Hətta iranlılar belə bu suala tutarlı cavab verə bilmirlər.

Axar.az xəbər verir ki, bunu Hudzon Universitetinin Yaxın Şərq Sülh və Təhlükəsizlik Mərkəzinin direktoru Maykl Doran “Vaşinqton Post” üçün yazdığı məqaləsində deyib.

“Yuqoslaviya uzun müddət özünü plüralist, çoxmillətli bir dövlət kimi təqdim etmiş və belə də qəbul edilmişdi. Bir çox yuqoslav bu kimliyi səmimi qəlbdən bölüşürdü. Lakin 1990-cı illərin əvvəllərində rejim süqut etdikdə bu kimlik demək olar ki, bir gecədə yox oldu. Özlərini yuqoslav adlandıran insanlar səhər serb, xorvat və ya boşnak kimi oyandılar. Uzun müddətdir ki, boğulmuş etnik kimliklər üzə çıxdı və siyasət zorakılığa çevrildi.

Yuqoslaviyada dominant serblər əhalinin təxminən 36%-ni təşkil edirdi. İranda farslar böyük əhəmiyyət kəsb etsələr də, demək olar ki, hələ də azlıqdırlar. İran hökumətinin 2010-cu ildə apardığı araşdırmaya görə, onların etnik payı 47%-dir. İranın etnik coğrafiyası vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Farslar Tehran və İsfahan ətrafındakı mərkəzlərdə üstünlük təşkil edirlər. Azlıqlar isə sərhəd boyunca, daha doğrusu, hər iki tərəfdə cəmləşib, dil, mədəniyyət və tarixlə sərhədin digər tərəfində yerləşən icmalarla bağlıdır. Azərbaycanlılar şimal-qərbdə, Azərbaycan və Türkiyə sərhədləri boyunca cəmləşib, qərbdəki kürdlər İraq və Türkiyənin kürd bölgələri ilə üz-üzədir, neftlə zəngin cənub-qərbdəki ərəblər İraqa baxır, cənub-şərqdəki bəluclar Pakistan və Əfqanıstandakı qohumları ilə əlaqə saxlayır, şimaldakı türkmənlər isə Türkmənistanla həmsərhəddir. Və bu qonşular arasında bir qonşu digərlərindən daha vacibdir - Azərbaycan”, - məqalədə bildirilib.

Müəllif vurğulayıb ki, İranda yaşayan etnik azərbaycanlıların sayı Azərbaycanın özündə yaşayanlardan daha çoxdur:

“İran hökumətinin araşdırmasına görə, azərbaycanlılar İran əhalisinin təxminən 23%-ni təşkil edir (faktiki rəqəm daha yüksək ola bilər) və coğrafi cəhətdən (Azərbaycana) yaxın bir ərazidə cəmləşiblər. Azərbaycanlılar İran dövlətinə digər azlıq qruplarından daha yaxşı inteqrasiya olunsalar da, narazılıq əlamətləri artır. Onlar getdikcə daha çox Türkiyə və Azərbaycan mediasını oxuyur, türk-Azərbaycan köklərinə daha çox maraq göstərir və ana dillərində təhsil tələb edirlər. Bunun səbəbini anlamaq çətin deyil. Türkiyə və Azərbaycan Avropa səviyyəsində inkişaf edir. Lakin İran iqtisadi çöküş və təcriddən əziyyət çəkir. İran 1979-cu il inqilabı zamanı yenidən qurulanda Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibində idi. Müstəqillikdən sonra zəif oldu, Ermənistanla müharibə apardı və İranın daxili balansına böyük ölçüdə təsir göstərmədi. Bu gün isə vəziyyət dəyişib. Bu gün Azərbaycan NATO səviyyəli ordusu, Türkiyə ilə dərin əlaqələri və İsrail ilə sıx təhlükəsizlik tərəfdaşlığı ilə yüksələn regional gücdür. İranda şiddətli daxili münaqişə baş verərsə, Azərbaycan Türkiyənin dəstəyi ilə soydaşlarını qorumaq üçün müdaxilə etmək məcburiyyətində qala bilər.

İranda etnik parçalanma qaçılmaz deyil. Bu ehtimal realdır və Vaşinqton bunu görməzdən gələ bilməz. Ən yaxşı üsul isə mövcud rejim çökərsə, İranın gələcəyi ilə bağlı bu və ya digər şəkildə fərziyyələr irəli sürməməkdir. Amerika siyasətçiləri üçün sabit və mərkəzləşdirilmiş İrana pul qoymaq onun parçalanmasına pul qoymaq qədər riskli ola bilər. Bu indi vacibdir, çünki Vaşinqtonda və İran diasporunun bir hissəsi arasında 1979-cu ildə devrilmiş İran şahının oğlu Rza Pəhləvini İran millətinin nümayəndəsi kimi tanımaq hərəkatı genişlənir. Onun populyarlığı var, lakin legitimliyi mübahisəlidir. İranın etnik azlıqlarının bir çox üzvü onu milli birlikdən daha çox fars şovinizminin simvolu kimi görür və İran azərbaycanlıları da istisna deyil. Son həftələrdə azərbaycanlılar dəfələrlə onları narahat edən bir ssenarini mənimlə paylaşıblar. Bu ssenaridə Ayətullah Əli Xamenei devrilir, lakin sistem qalır. SEPAH keçid dövründən keçir, ruhani örtüyünü itirir və yenidən fars millətçi diktaturasının icraçıları kimi ortaya çıxır - potensial olaraq Pəhləvini simvolik bir fiqur kimi qəbul edir, lakin pərdə arxasında real gücü saxlayır.

Pəhləvi-Xamenei mübadiləsi Vaşinqton üçün cəlbedici görünərdi: nüvə proqramına son qoymaq və rejim dəyişikliyi xaosu olmadan mülayimlik nümayiş etdirmək. Lakin İranın azlıqları üçün bu, ən yaxşı halda rejimin davamı və bəlkə də daha qaranlıq bir rejim kimi qəbul ediləcək. Legitimlik üçün fars millətçiliyinə güvənən bir hökumət tezliklə daha da repressiv hala gələ bilər. İranın çoxmillətli bir ölkə, yoxsa Fars imperiyası olması hələ də məlum deyil və hadisələr onu vəziyyəti yenidən düşünməyə məcbur edənə qədər mahiyyət etibarilə belə qalacaq.

Trampın növbəti addımları - hücumlar, sanksiyalar və ya danışıqlar olsun, bu prosesə təkan verə bilər. Vaşinqton bütün etnik qruplardan olan iranlılarla geniş məsləhətləşmələr aparmalıdır. O, həmçinin qarşıdan gələn böhranın nəticələri ilə mübarizə aparmalı olacaq qonşu ölkələrin liderləri, xüsusən də Prezident İlham Əliyevlə, Bakıda məsləhətləşməlidir. Amma hər şeydən əvvəl, Tramp İranda varislərin təyin olunmasına müqavimət göstərməli və siyasətini sabitlik üçün deyil, qeyri-müəyyənlik üçün qurmalıdır. Bu, qarışıq bir dövr olacaq”.